نشست تخصصی «تدوین نقشه راه دامپروری نوین؛ بر مدار ظرفیتهای داخلی و الگوهای موفق جهانی»
به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، نشست تخصصی «تدوین نقشه راه دامپروری نوین؛ بر مدار ظرفیتهای داخلی و الگوهای موفق جهانی» - از سلسلهنشستهای علمی «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیستبوم» - به همت معاونت پژوهشی سازمان جهاد دانشگاهی تهران و با مشارکت پژوهشگاه ابنسینا، در سالن شورای دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست، دکتر احسان محجوبی، عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان، بر ضرورت ارزیابی علمی و چندبعدی بهرهوری در صنعت گاوداری شیری کشور تأکید کرد.
دکتر محجوبی با اشاره به پنج کشور ایالات متحده آمریکا، هلند، دانمارک، نیوزیلند و برزیل بهعنوان الگوهای قابل مطالعه در حوزههای مختلف دامپروری، تصریح کرد که مقایسه عملکرد کشورها باید بر اساس شاخصهای همتراز، روشهای یکسان اندازهگیری و تفاوتهای اقلیمی و ساختاری انجام شود. به گفته وی، هیچیک از این کشورها را نمیتوان بهعنوان الگوی مطلق برای همه ابعاد دامپروری ایران در نظر گرفت؛ زیرا هر کشور بر پایه مزیتها، محدودیتها و اهداف خاص خود، نظام تولید متفاوتی را توسعه داده است.
به گفته عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان، برای دستیابی به هدف کلان تولید ۱۲ میلیون تن شیر در سال، افزایش تعداد دام بهتنهایی کافی نیست؛ بلکه باید مجموعهای از عوامل شامل بهبود ژنتیک، تغذیه دقیق، سلامت و رفاه دام، مدیریت تولیدمثل، کاهش تلفات، ارتقای کیفیت علوفه، مدیریت تنش گرمایی و بهبود زیرساختهای ثبت اطلاعات بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.
دکتر محجوبی با اشاره به وجود بیش از ۱۶ هزار واحد گاوداری صنعتی شیری اظهار کرد که بخشی قابل توجه از گلههای صنعتی کشور را دامهای اصیل تشکیل میدهند. وی افزود: بر اساس دادههای موجود، میانگین تولید شیر ۳۰۵روز شکمزایش اول حدود ۹٫۷ تن و میانگین تولید شیر ۳۰۵روز شکمزایش سوم حدود ۱۲٫۳ تن اعلام شده است. این ارقام نشان میدهد که بخشی از گلههای کشور از ظرفیت ژنتیکی و مدیریتی قابل توجهی برخوردارند و در برخی شاخصها میتوانند با گلههای برتر جهان رقابت کنند. با این حال، مقایسه مستقیم این ارقام با دادههای کشورهای دیگر بدون در نظر گرفتن سایر عوامل تاثیرگذار علمی نیست. مقایسه معتبر باید بر اساس سن، مرحله شیرواری، نژاد، تعداد روزهای شیرواری، ترکیب گله، روش نمونهگیری و شاخصهایی مانند شیر تصحیحشده بر اساس انرژی یا ماده جامد شیر انجام شود.
به گفته این عضو هیئت علمی، در هلند، کارآیی تولید تنها با میزان شیر سنجیده نمیشود، بلکه شاخصهایی مانند مصرف نهاده، انتشار گازهای گلخانهای، تراز مواد مغذی، مصرف نیتروژن و فسفر و آثار زیستمحیطی تولید نیز اهمیت دارد. در دانمارک، سلامت، طول عمر تولیدی و کارآیی خوراک از شاخصهای مهم ارزیابیاند. در نیوزیلند، تولید در نظامهای مبتنی بر چرا و هزینه تولید هر کیلوگرم ماده خشک یا مواد جامد شیر اهمیت ویژه دارد. در برزیل، سازگاری ژنتیکی با شرایط گرمسیری و در ایالات متحده آمریکا، ارزیابی ژنتیکی، مدیریت تغذیه و اقتصاد تولید نقش محوری دارند.
وی تأکید کرد: تجربه جهانی زمانی برای ایران قابل استفاده است که از مرحله تقلید مستقیم عبور کنیم و با در نظر گرفتن اقلیم، ساختار مالکیت، اندازه واحدها، دسترسی به نهادهها، توان سرمایهگذاری و شرایط بازار، الگوهای مناسب را بومیسازی کنیم.
دکتر محجوبی با اشاره به استفاده از نژادهای دورگ در نیوزیلند و نژادهای سازگار با گرما در برزیل گفت: استفاده از نژاد یا ترکیب ژنتیکی مناسب باید بر اساس هدف تولید، منابع خوراک، اقلیم، سطح مدیریت و بازار انجام شود.
وی با اشاره به تجربه هلند در زمینه مدیریت فسفر و مصرف بهبنه مواد معدنی اظهار کرد: در این کشور، میزان تولید، ذخیرهسازی و مصرف کود دامی در چارچوب مقررات زیستمحیطی پایش میشود و دامدار باید میان ظرفیت زمین، تعداد دام و مصرف مواد معدنی توازن برقرار کند. این تجربه میتواند برای طراحی نظام ملی مدیریت کود دامی، کاهش آلودگی آب و خاک و مصرف بهینه مواد معدنی در جیره دام در ایران مورد مطالعه قرار گیرد.
دکتر محجوبی در بخش دیگری از سخنان خود اشاره کرد قیمتگذاری دستوری شیرخام در شرایطی که قیمت نهادهها آزاد یا نوسانی است، میتواند تعادل اقتصادی واحدهای تولیدی را مختل کند. با اینحال، اصلاح قیمت باید همراه با توجه به کیفیت شیر، ترکیب مواد جامد، سلامت محصول، هزینههای واقعی تولید، حمایت هدفمند از تولیدکننده و قدرت خرید مصرفکننده انجام شود.
وی با اشاره به وابستگی بخشی از صنعت به ذرت، کنجاله سویا و سایر نهادههای وارداتی گفت: نوسان نرخ ارز، کاهش کیفیت یا ناهمگونی علوفه و اختلال در زنجیره تأمین، مستقیماً بر هزینه خوراک و سودآوری اثر میگذارد. از اینرو، توسعه علوفههای کمآببر، اصلاح الگوی کشت، ارتقای کیفیت سیلاژ و استفاده از فرآوردههای جانبی ایمن و استاندارد میتواند بخشی از ریسک تولید را کاهش دهد.
او افزود: استفاده از سورگوم بهعنوان بخشی از جایگزین ذرت، در صورت انتخاب رقم مناسب، تنظیم جیره، توجه به ماده خشک و ارزیابی کیفیت دانه و علوفه، میتواند در برخی شرایط امکانپذیر باشد؛ اما جایگزینی کامل ذرت بدون آزمونهای تغذیهای و اقتصادی توصیه نمیشود.
وی فرسایش زودهنگام سرمایه دامی را از چالشهای مهم اقتصادی دانست و گفت: حذف زودهنگام گاو به دلیل لنگش، ورم پستان، ناباروری یا ضعف تولید، نیاز به جایگزینی را افزایش میدهد و هزینه تمامشده تولید را بالا میبرد. تلیسهداری علمی، تغذیه متعادل، کنترل رشد، پیشگیری از بیماریها و مدیریت مناسب نخستین زایش، از ارکان حفظ سرمایه ژنتیکی و اقتصادی گله است.
وی افزود: شاخص موفقیت صنعت در سالهای آینده باید از «میزان شیر تولیدشده به ازای هر رأس» به شاخصهای جامعتری مانند سود به ازای هر رأس، هزینه خوراک به ازای هر کیلوگرم ماده خشک شیر، طول عمر تولیدی، نرخ حذف، مصرف آب و میزان انتشار آلایندهها تغییر کند.
در ادامه نشست، دکتر آرش امیدی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، با تأکید بر نقش سلامت دام در بهرهوری گفت: هر دام بیمار علاوه بر کاهش تولید، بخشی از هزینههای انجامشده برای خوراک، آب، نیروی انسانی و زیرساخت را نیز به هدر میدهد. دام سالم، نهاده را با کارآیی بیشتری به محصول سالم، ایمن و اقتصادی تبدیل میکند.
وی تأکید کرد که ارزیابی برنامههای بهداشتی باید از فعالیتمحوری به نتیجهمحوری تغییر کند. برای مثال، در برنامه واکسیناسیون، صرف اعلام تعداد واکسن مصرفشده کافی نیست؛ بلکه باید میزان پوشش مؤثر، سطح ایمنی ایجادشده، کاهش بروز بیماری و میزان کاهش گردش عامل بیماریزا نیز سنجیده شود. دکتر امیدی افزود: پوشش ۹۵درصدی واکسیناسیون، بهتنهایی تضمینکننده ایمنی کامل جمعیت نیست. کیفیت واکسن، تطابق سویه واکسن با سویههای در گردش، زنجیره سرد، زمانبندی واکسیناسیون، وضعیت ایمنی دام، روش اجرا و پوشش واقعی جمعیت، همگی بر نتیجه نهایی اثر میگذارند.
وی با اشاره به تجربه کشورها در کنترل بیماریها گفت: موفقیتهای بهداشتی، دستاوردهایی دائمی و برگشتناپذیر نیستند و حفظ آنها به پایش مستمر، امنیت زیستی، تشخیص زودهنگام و واکنش سریع نیاز دارد. تجربه کشورها در کنترل بیماریهایی مانند تب برفکی، بروسلوز، سل گاوی و بیماریهای حیاتوحش نشان میدهد که تصمیمگیری باید بر پایه دادههای اپیدمیولوژیک و اکولوژیک انجام شود.
او با اشاره به مفهوم DIVA در برنامههای کنترل بیماری گفت: در برنامههای واکسیناسیون، باید امکان تفکیک دام آلوده از دام واکسینه فراهم باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز همچنین تأکید کرد هوش مصنوعی جایگزین دامپزشک، آزمایشگاه یا نظام مراقبت بیماری نیست؛ بلکه میتواند با تحلیل دادههای معتبر، الگوهای غیرعادی را شناسایی و هشدارهای زودهنگام تولید کند. استفاده از حسگرهای هوشمند برای پایش نشخوار، فعالیت، دمای بدن، مصرف خوراک و آب، و بهرهگیری از بینایی ماشین برای ارزیابی لنگش، وضعیت بدنی و رفتار دام، از کاربردهای قابل توسعه فناوری در گاوداریهای نوین است.
با اینحال، فناوری باید با اندازه واحد، زیرساخت ارتباطی، توان اقتصادی دامدار، قابلیت نگهداری تجهیزات و سطح مهارت کاربران سازگار باشد. راهکارهای فناورانهای که فاقد مدل اقتصادی، آموزش کاربر و پشتیبانی فنی باشند، بهتنهایی نمیتوانند بهرهوری پایدار ایجاد کنند.
دکتر امیدی سه پرسش را برای طراحی برنامههای ملی دامپزشکی و دامپروری اساسی دانست: شرایط اقلیمی و فصلی هر منطقه چیست؟ نظام تولید در آن منطقه چه ویژگیهایی دارد؟ و جایگاه منطقه در ارتباط با بازار، مرزها و مسیرهای جابهجایی دام چگونه است؟
وی تأکید کرد: یک نسخه واحد نمیتواند برای گاوداری صنعتی، دامداری روستایی و دام عشایری کارآیی یکسان داشته باشد. سیاستگذاری باید تفکیکشده، منطقهمحور و مبتنی بر سطح خطر باشد.
او چهار محور را برای تقویت زیرساخت سلامت دام ضروری دانست: ایجاد سازوکار ملی و شفاف جبران خسارت، تفکیک سیاستها بر اساس نظام تولید، تقویت مناطق حائل و زیرساختهای آزمایشگاهی، و توسعه نظام ارزیابی واکسن و پایش اثربخشی برنامههای کنترلی.
دکتر امیدی در پایان گفت: سلامت دام، مسئولیتی مشترک است؛ اما مسئولیت مشترک به معنای مسئولیت مبهم نیست. باید وظایف هر نهاد، منابع مالی، شاخصهای ارزیابی، مسیر گزارشدهی و سازوکار پاسخگویی بهطور شفاف مشخص شود.

دکتر نادری، عضو هیئت علمی پژوهشگاه ابنسینا و دبیر علمی نشست، در جمعبندی مباحث مطرحشده گفت: امروز برای عبور از موانع پیشرو، ناگزیر از گذار از نگاه «تولیدمحور صرف» به رویکرد «سودآوری فناورانه، سلامتمحور و صیانتکننده از سرمایههای دامی» هستیم. ایشان ضمن سپاسگزاری از حضور اثرگذار تمامی استادان، مدیران و فعالان صنعت، ابراز امیدواری کردند این هماندیشی، پایه استواری برای ارتقای جایگاه راهبردی دامپروری کشور در تراز استانداردهای ملی و جهانی باشد. دبیر علمی نشست افزود: تدوین نقشه راه دامپروری کشور باید بر چهار اصل استوار باشد: بومیسازی تجربههای جهانی، تفکیک سیاستها بر اساس نظام و اقلیم تولید، تبدیل شاخصهای فعالیت به شاخصهای نتیجه و بهرهوری و اجرای مرحلهای برنامهها با ارزیابی مستقل و مستمر.
دکتر نادری در بخش دیگری از سخنان خود، برگزاری هدفمند این نشست تخصصی به همت سازمان جهاد دانشگاهی تهران و پژوهشگاه ابنسینا را فراتر از یک هماندیشی علمی، و آن را تجلی عزم ملی برای پیوند میان بدنه دانشگاهی، نهادهای سیاستگذار، بخش اجرایی و فعالان کلان صنعت دامپروری ارزیابی کرد و این رویداد را نقطه عطفی در جهت تبدیل گفتمانهای علمی به الگوی اجرایی و قانونی کشور دانست.
در این نشست، دکتر پیمان فلسفی، رئیس فراکسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی؛ دکتر غلامرضا گلمحمدی، معاون وزیر و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی؛ دکتر علیرضا حسنی بافرانی، معاون فناوریهای ژنتیک و دادههای اصلاح نژادی مرکز اصلاحنژاد دام کشور؛ دکتر امیر طاهری یگانه، مشاور وزیر در امور تولیدات دامی؛ مهندس جواد ابراهیمی، مدیرعامل اتحادیه مرکزی دامداران و حجتالاسلاموالمسلمین دکتر سیدمهدی خاموشی، رئیس سازمان اوقاف و امور خیریه، حضور یافته و به بیان دیدگاهها و رهنمودهای خود پرداختند.

