نشست" آبزی‌پروری پایدار، راهبردی برای امنیت غذایی و پروتئین سالم"
به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، دکتر مهدی سلطانی، استاد تمام دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، در نشست علمی «آبزی‌پروری پایدار، راهبردی برای امنیت غذایی و پروتئین سالم» در سالن جلسات دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران با بیان اینکه آبزی‌پروری پایدار جزء لاینفک و اجتناب‌ناپذیر از امنیت غذایی است، گفت: امروزه بیش از 52 درصد محصولات آبزی در جهان از طریق آبزی‌پروری تولید می‌شود و نقش صید در این خصوص کاهش یافته است.
وی، با انتقاد از این باور غلط مرسوم که تولید غذا و محصولات آبزی فراوان به‌معنای پایداری است، خاطرنشان کرد: امنیت غذایی براساس تعریف جوامع جهانی به معنای دسترسی فیزیکی و اقتصادی همۀ جوامع انسانی به غذای کافی و با کیفیت است. در آبزی‌پروری، تولید مستمر محصولات آبزی با کیفیت هم از جمله شروط اساسی است البته به شرطی که محیط زیست حفظ شود. در این‌صورت می‌توان گفت توسعه آبزی‌پروری را به‌طور پایدار خواهیم داشت.
قابل دسترس بودن، موجود بودن، نداشتن مشکل از نظر امنیت و کیفیت از ابعاد چهارگانه امنیت غذایی
این استاد تمام دانشکدۀ دامپزشکی دانشگاه تهران، با اشاره به چهار بعد امنیت غذایی در ادامه توضیح داد: قابل دسترس بودن، موجود بودن، نداشتن مشکل از نظر امنیت و کیفیت(سلامت) و وجود مستمر مواد غذایی، چهار بعد امنیت غذایی است و در چنین شرایطی شوکها و بحران‌های جهانی، نمی‌تواند خللی در امنیت غذا ایجاد نماید.
سلطانی، با اشاره به ابعاد وسیع آبزی‌پروری پایدار از جمله ابعاد زیست محیطی، منابع خوراک، تنوع زیستی، سلامت اقلیم، مسایل اجتماعی و اقتصادی و حکمرانی گفت: بخش حکمرانی در این خصوص نیز نیازمند اصلاحاتی است.
وی، با بیان اینکه این ابعاد، شاخص‌هایی نظیر آب، انرژی، زمین و خوراک دارد، در ادامه درباره علت تأکید بر آبزی‌پروری پایدار در جهان گفت: از علل این تأکید می‌توان به افزایش تقاضا برای غذای انسان، افزایش نیاز به منابع پروتئینی با کیفیت بالا، وجود محدودیت‌هایی در استفاده از منابع طبیعی، افزایش نیاز به ایجاد اشتغال اشاره کرد.
این استاد دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، با بیان اینکه دو سوم کره زمین را آب تشکیل می‌دهد، از این جهت، آبزی‌پروری می‌تواند به‌صورت مستقیم و غیر مستقیم در بحث اشتغال تأثیرگذار باشد، افزود: از دیگر علل اهمیت آبزی‌پروری در جهان، توسعه اقتصادی در مناطق ساحلی و روستایی است. وی افزود: نقش آبزی‌پروری پایدار در امنیت غذایی باید به افزایش عرضه غذا، نقش پروتئین و مواد غذایی، بهبود دسترسی اقتصادی به غذا، کاهش فشار به منابع طبیعی، افزایش تاب‌آوری نظام غذایی، اشتغال و توسعه اقتصادی و حمایت از جوامع محلی منجر شود.
سلطانی، با بیان اینکه آبزی‌پروری براساس این محورها می‌تواند به‌صورت مستقیم و غیر مستقیم در تأمین امنیت غذایی پایدار نقش داشته باشد، توضیح داد: با افزایش عرضۀ غذا و افزایش تولیدات در آبزی‌پروری، بخشی از نیاز پروتئینی جوامع بشری به‌راحتی تأمین می‌شود و فشاری بر منابع اکوسیستمی، خشکی‌ها بخش کشاورزی و ... وارد نمی‌شود. البته افزایش تولید در آبزی‌پروری، زمانی می‌تواند به امنیت غذایی کمک کند که از نظر اقتصادی، اجتماعی و محیط زیست نیز پایدار باشد.
تأمین پروتئین انسانی از طریق آبزیان بر انواع دیگر ارجح است
وی درباره نقش دوم یعنی تأمین پروتئین و مواد مغذی هم گفت: در مطالب زیادی عنوان شده است که تأمین پروتئین انسانی از طریق آبزیان بر انواع دیگر ارجح است چون این پروتئین به لحاظ اسیدهای آمینه، اسیدهای چرب و مینرال‌ها و... ارجح است. درباره نقش سوم آبزی‌پروری یعنی بهبود دسترسی اقتصادی به غذا هم می‌توان گفت آبزی‌پروری، می‌تواند از طریق تولید ایجاد اشتغال، درآمد و افزایش قدرت خرید، به امنیت غذایی پایدار کمک کند. به‌عبارتی، فرصت‌های اقتصادی در آبزی‌پروری متنوع است.
این استاد تمام دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، با اشاره به فرصت‌های اقتصادی در تولید خوراک، حمل و نقل، فرآوری و بسته‌بندی، بازار و بازاریابی در حوزه آبزی‌پروری تصریح کرد: نقش چهارم آبزی‌پروری در امنیت غذایی کاهش فشار بر منابع طبیعی است. با یک آبزی‌پروری مسئولانه، می‌توان با تأمین بخشی از غذای مورد نیاز جوامع بشری و تأمین نیاز بازار، فشار بر اکوسیستم‌ها و محیط زیست را کاهش داد و بدین‌ترتیب این ذخایر را برای آیندگان حفظ کرد.
سلطانی، با بیان اینکه آبزی‌پروری با مدیریت صید پایدار، دو مقولۀ جدا اما در حوزه امنیت غذایی در راستای یکدیگر هستند، افزود: افزایش تاب‌آوری و نظام غذایی، نقش دیگر آبزی‌پروری در امنیت غذایی است. در دهه‌های اخیر با تغییرات آب و هوایی شدید، به‌ویژه در کشورهای منطقۀ خاورمیانه روبه‌رو بوده‌ایم؛ مواردی چون سیل، خشکسالی، افزایش دما، تغییرات در کیفیت آب، گسترش بیماری‌ها. این موارد، منجر به اختلال در زنجیره تأمین می‌شوند. آبزی‌پروری پایدار، می‌تواند با تنوع‌بخشی به منابع تولید غذا، بخشی از ظرفیت تاب‌آوری را در حوزه تغییرات اقلیم جبران کند.
وی، درباره نقش دیگر آبزی‌پروری در امنیت غذایی به نقش اشتغال و توسعه اقتصادی از طریق اشتغال مستقیم و غیر مستقیم و افزایش درآمد خانوارها، صنایع فرآوری، رونق بازارهای محلی و توسعه مناطق روستایی و محلی اشاره و خاطرنشان کرد: آبزی‌پروری از طریق حمایت از جوامع محلی و پایداری اجتماعی و مشارکت جوامع محلی که از الزامات توسعۀ پایدار است می‌تواند در تأمین امنیت غذایی نقش داشته باشد.
این استاد دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، گفت: اگر آبزی‌پروری پایدار در سواحل اتفاق بیفتد، از این طریق می‌تواند به پایداری امنیت غذایی کمک کند.
عرضه و دسترسی به غذا و مصرف سرانه از شاخص‌های قابل اندازه‌گیری در آبزی‌پروری
سلطانی، با بیان اینکه در آبزی‌پروری، شاخص‌های قابل اندازه‌گیری هم وجود دارد، افزود: عرضه و دسترسی به غذا، مصرف سرانه، درصد سهم آبزیان در پروتئین حیوانی، میزان دسترسی اقتصادی به محصولات آبزی، شاخص‌های اجتماعی و اقتصادی که شامل شاخص میزان اشتغال، میزان درآمد حاصل از آبزی‌پروری در جوامع و خانواده‌ها می‌شود، از جمله این شاخص‌هاست.
وی تصریح کرد: همچنین از مواردی چون؛ سطح دستمزد، اشتغال محلی، ایمنی شغلی، نرخ حوادث کاری و مشارکت جوامع و تعداد تعارضات و شکایات محلی که اتفاق می‌افتد به‌عنوان شاخص‌های تکمیلی می‌توان نام برد. شاخص‌های بهره‌وری تولید، شاخص ضریب تبدیل خوراک نیز از دیگر موارد مهم است.
این استاد تمام دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، ادامه داد: شاخص بقا و محیط زیست و مواردی چون بحث دما، PH، شوری، اکسیژن و ...، شاخص‌های اقلیمی‌ای هستند که مواردی چون مصرف سوخت، برق، انرژی‌های تجدیدپذیر و انتشار گازهای گلخانه‌ای را نیز شامل می‌شوند. شاخص‌های سلامت و رفاه، بحث نرخ بقاء که در این‌جا میزان مرگ و میر ناشی از بیماری‌ها و تلفات، آن‌را شامل می‌شود درمان‌ها و کموتراپی در آبزی‌پروری که از مشکلات اساسی آبزی‌پروری کشور است، همچنین؛ شاخص‌های تنوع‌زیستی و حکمرانی، همگی از شاخص‌های قابل ذکر می‌باشند.
سلطانی، درباره فرصت‌های آبزی‌پروری گفت: بهبود FCR، کاهش هدررفت خوراک، استفاده از منابع خوراک، استفاده از سیستم‌های مدرن تولیدی، تقویت بحث امنیت زیستی و پیشگیری از بیماری‌ها به‌واسطۀ واکسیناسیون و ... از جمله فرصت‌ها محسوب می‌شود که مستلزم یک حکمرانی خوب است. حکمرانی با کیفیت، مبتنی بر علم و دانش در همه سطوح کشور.
آبزی‌پروری پایدار سبب افزایش تولید بهره‌وری و عرضۀ غذای آبزی و افزایش دسترسی به پروتئین می‌شود
وی، درباره مدل مفهومی رابطه آبزی‌پروری پایدار با امنیت غذایی هم گفت: آبزی‌پروری پایدار سبب افزایش تولید بهره‌وری، افزایش عرضۀ غذای آبزی، افزایش دسترسی به پروتئین و مواد غذایی، بهبود کیفیت و تنوع رژیم غذایی، افزایش اشتغال و افزایش درآمد، دسترسی اقتصادی، افزایش تاب‌آوری نظام غذایی و در نتیجه همۀ این‌ها منجر به تقویت امنیت غذایی پایدار می‌شود.
این استاد دانشگاه تهران، درباره آبزی‌پروری در ایران افزود: هر زمان از آبزی‌پروری در ایران سخن به میان می‌آید باید مواردی چون؛ محیط زیست و منابع طبیعی، اقتصاد در صنایع، فناوری و نوآوری، توسعۀ پایدار و صادرات و مسائل کلان مدیریتی را نیز به اذهان، متبادر کرد. همه این عوامل در آبزی‌پروری پایدار نقش مستقیمی دارد.
سلطانی درباره چالش‌های آبزی‌پروری در ایران خاطرنشان کرد: کمبود منابع آب شیرین، تغییرات اقلیم، افزایش خطر بیماری‌ها، بالا بودن هزینه‌های خوراک، مشکلات مربوط به مدیریت پسماند، مسائل زیست محیطی، مدیریت دسترسی واحدها به فناوری‌های نوین، نیاز به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، تأمین زنجیرۀ ارزش افزوده، بازار و بازاریابی و مشکلات حکمرانی از جملۀ این چالش‌هاست.
وی دربارۀ فرصت‌های آبزی‌پروری در ایران هم اینگونه توضیح داد: خوشبختانه فرصت‌های خوبی چون؛ توسعۀ فناوری، تنوع‌بخشی و توسعۀ پایدار، فرصت‌های اقتصادی، بازاری و فرصت‌های تغییر روش در حکمرانی، فرصت‌ها در خوراک، سیستم‌های پرورشی و ... در آبزی‌پروری کشور وجود دارد.
این استاد تمام دانشگاه تهران، خاطرنشان کرد: سیاستگذاری پایدار در آبزی‌پروری مستلزم حکمرانی صحیح، مدیریت درست منابع، استفاده بهینه از فناوری‌های روز، سرمایه‌گذاری‌های به‌موقع، حفظ محیط زیست، اعمال ارتقاء بهداشت و کیفیت، بحث بازار و مشارکت ذی‌نفعان است.
سلطانی، درباره اولویت‌های اجرایی گفت: مدیریت آب، سازگاری با تغییرات اقلیم، کنترل بیماری‌ها، توجه به مسایل زیست محیطی و امنیت زیستی، تأمین مالی و حمایت از فناوری‌های پایدار صنعت از جملۀ این اولویت‌هاست. برای اولویت سیاستی آبزی‌پروری پایدار در ایران، باید نخست از حفظ منابع و تاب‌آوری شروع کنیم. این کار باید با استفاده از فناوری‌های روز، تأمین مالی، اصلاح حکمرانی و توسعۀ بازار تکمیل شود.
هم‌اکنون آبزی‌پروری در جهان نسبت به دامپروری رشد بیشتری داشته است.
در ادامۀ نشست، دکتر احمد عرفان‌منش، عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران، با بیان اینکه با استناد به آمارهای موجود، جهان تا سال 2050 با افزایش جمعیت مواجه است، گفت: هم‌اکنون آبزی‌پروری از صید پیشی گرفته است و صید به‌علت محدودیت منابع، نمی‌تواند افزایش محسوسی داشته باشد. در این‌جا پرورش، نقش خود را ایفا می‌کند. هم‌اکنون آبزی‌پروری در جهان نسبت به دامپروری رشد بیشتری داشته است.
وی، با بیان اینکه؛ افزایش جمعیت و محدودیت آب شیرین، بشر را به آبزی‌پروری سوق داده است، خاطرنشان کرد: ایران هم، به‌لحاظ شرایط خاص اقلیمی برای تولید پروتئین، با محدودیت مواجه است. منابع مختلف عنوان می‌کنند که برای تولید هر کیلو گوشت گاو، 15 تا 25 هزار لیتر آب شیرین نیاز است که در مقایسه با آبزی‌پروری، ارقام بالایی است. این در حالی‌ست که برای آبزی‌پروری، می‌توان از آب‌های شور هم استفاده کرد.
این عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران، با بیان اینکه دو سوم از سطح کره زمین، آب شور است، افزود: از این منبع می‌توان به‌خوبی برای پرورش آبزیان استفاده کرد. بدین‌ترتیب می‌توان در حوزۀ آبزی‌پروری، با استفاده از آب دریا سرمایه‌گذاری کرد.
عرفان‌منش، با بیان اینکه فاصلۀ استفاده از محصولات آبزی‌پروی نسبت به صید هر روز بیشتر می‌شود، در ادامه توضیح داد: نروژ پس از چین بزرگترین تولیدکننده آبزیان دنیاست. نزدیک به 1.5 میلیون تن تولید سالمون دارد و به بیش از 140 کشور دنیا صادرات داشته است. در این کشور، در سال‌های نخست آبزی‌پروری، میزان مصرف آنتیبیوتیک زیاد بوده اما با گذشت زمان، این شاخص، کاهش یافته است. پروبیوتیک‌ها و واکسن‌ها، توانسته‌اند میزان مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها را در آبزیان کاهش دهند.
وی، با طرح این پرسش که چرا مصرف آنتیبیوتیک در آبزیان حائز اهمیت است؟، گفت: اگر در صنعت مرغداری، آنتیبیوتیک مصرف شود تا 500 متر دورتر را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد اما این شاخص در آبزیان تا 10 کیلومتر است. آنتی‌بیوتیک‌ها تا یک‌ماه اثربخشی دارند و این موضوع، محیط زیست را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. یک بحث از پایداری تولید، به این وابسته است که تا چه میزان، به محیط زیست آسیب زده می‌شود؟ بخش عمدۀ آسیب آنتیبیوتیک به انسان و بخشی دیگر مجدداً از طریق محیط زیست به بشر است.
آب حاوی آنتیبیوتیک که با آن، سبزیجات را آبیاری می‌کنند، سبب بروز ژن‌های مقاوم در برابر باکتری می‌شود
این عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران، با بیان اینکه آب حاوی آنتیبیوتیک که با آن، سبزیجات را آبیاری می‌کنند، سبب بروز ژن‌های مقاوم در برابر باکتری می‌شود، ادامه داد: 8 درصد پروتئین جهان از آبزیان تأمین می‌شود. مصرف آنتیبیوتیک، به‌طور میانگین در جهان، 103 گرم است. این میزان از 1 گرم تا 700 گرم به ازای هر تن تولید ماهی متغیر است. 1 گرم در نروژ و 700 گرم در کشورهای آسیای جنوب شرقی است.
عرفان‌منش، افزود: در این‌خصوص، ایران با شاخص 68 فاصله 20 تا 30 درصدی با گروه بعدی که آفریقای جنوبی است دارد؛ همچنین ایران در تقسیم‌بندی به مقاومت به آنتیبیوتیک در رده‌های نخست قرار دارد. هم‌اکنون کاهش مصرف آنتیبیوتیک از اهداف سیاست کلان کشور است.
وی، با اشاره به آبزی‌پروری در مناطق داخلی کشور نظیر ماه‌نشان و ورزنه اصفهان، گفت: ماه‌نشان، آب شوری دارد و تا سال‌ها به‌لحاظ مناطق روستایی، رونقی نداشت. اما اخیراً به‌علت آبزی‌پروری، توسعه یافته است. در مناطقی که در آن، کشاورزی به‌لحاظ وجود آب شور، توسعۀ آن‌چنانی ندارد می‌توان پرورش ماهی را توسعه داد. از دامپزشکی انتظار می‌رود با ورود خود به این حوزه از امنیت غذایی، نقش خود را چه از نظر میزان بهره‌برداری یا بهره‌وری و چه از نظر امنیت و یا سالم بودن غذا، ایفا کند.
این عضو هیأت علمی جهاد دانشگاهی تهران، با بیان اینکه؛ مصرف آنتیبیوتیک، بحث صادرات آبزیان را هم تحت‌تأثیر قرار داده است، افزود: برای افزایش بهره‌وری در حوزۀ امنیت غذایی، باید کاهش تلفات را در نظر گرفت. نتایج یک بررسی نشان می‌دهد که درصد بازماندگی تخم ماهی در کشورهای اروپایی 70 درصد و این شاخص در ایران زیر 50 درصد است. این بدان معناست که درصد زیادی از ماهیان در ایران در زمان پرورش، از دست می‌روند. بهبود ضریب تبدیل، هم از جنبۀ اقتصادی برای پرورش‌دهنده اهمیت دارد، هم از نظر محیط زیست. چون آن بخشی از خوراک که به گوشت تبدیل نمی‌شود به زباله تبدیل و به محیط زیست برمی‌گردد.
مهدی شکوری، معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران هم در سخنرانی خود با موضوع «تحول آبزی‌پروری، سرمایه‌گذاری برای توسعه پایدار با محوریت افزایش بهره‌وری» با بیان اینکه باید به سمت بهبود شیوه تولید حرکت کرد، گفت: در این صورت است که افزایش بهره‌وری، محقق خواهد شد.
وی، با اشاره به میزان تولید جهانی آبزی‌پروری اظهار کرد: براساس آخرین آمار فائو که در سال 2026 منتشر شد؛ در سال 2024 در مجموع، 195 میلیون تن انواع آبزیان جانوری تولید شده که در کنار آن 40 میلیون تن گیاهان آبزی بوده است. از این 195 میلیون تن، حدود 103 میلیون تن از حوزه پرورش آبزیان است و بقیه حاصل صید از دریاست. برای نخستین بار در سال 2024 آبزی‌پروری از صیادی پیشی گرفته است.
آبزی‌پروری باید پایدار، تاب‌آور و فراگیر، تضمین‌کننده امنیت غذایی و معیشت مردم و هم‌سو با حفاظت محیط زیست باشد
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، ادامه داد: در سال 2022 بانک جهانی سندی را تحت‌عنوان سند 2030 تدوین کرد که در آن مواردی برای مجموع کارشناسان بانک جهانی و شبکه آبزی‌پروران آسیا و اقیانوسیه(ناکا) پیش‌بینی کرد و آن، اینکه در 8 سال آینده باید چه اتفاقی برای آبزی‌پروری بیفتد. برآورد کلی سند این بود که میزان تقاضا برای آبزیان در 5 سال آینده 15 درصد افزایش یابد که این امر تا حدودی محقق شده است. از نگاه این سند، افزایش آبزی‌پروری برای پاسخ به افزایش تقاضا، ضروری است.
شکوری، با بیان اینکه آیندۀ تأمین آبزیان جهان، وابسته به اصلاح شیوه تولید است نه گسترش سطح، خاطرنشان کرد: اگر ایران بتواند امروز از ظرفیت‌های موجود استفاده کند شاید در آینده نیازی به افزایش سطح مزارع نداشته باشیم. در این سند، چشم‌اندازی پیش‌بینی شده است که آن شامل آبزی‌پروری پایدار، تاب‌آور و فراگیر، تضمین امنیت غذایی و معیشت مردم و هم‌سو با حفاظت محیط زیست است.
وی، درباره راهبرد این سند هم گفت: راهبرد پیش‌بینی شده در این سند، افزایش تولید آبزیان پرورشی برای پاسخ به تقاضای غذایی آینده، بدون افزایش فشار به منابع طبیعی محیط زیست و جوامع محلی است.
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، با اشاره به واژۀ توسعۀ بهره‌وری در سال 2025 در نشست ناکا تصریح کرد: بر اساس این تعریف، برای توسعه واقعی، باید افزایش بهره‌وری از منابع موجود، داشته باشیم که برای تحقق آن، نیازمند بهبود مدیریت تولید هستیم. همچنین بهبود کیفیت ژنتیکی و سلامت آبزی، بهبود کیفیت نهاده‌ها بدون افزایش فشار به محیط زیست، از جمله موارد مهم دیگر در این خصوص است.
شکوری، در ادامه درباره افق در نظر گرفته شده برای ایران براساس اسناد موجود در کشور گفت: بر مبنای سند برنامۀ هفتم توسعه، قرار است میزان تولید آبزیان پرورشی، به حدود 950 هزار تن برسد. در سال تدوین این سند(1400) 600 هزار تن انواع آبزیان در کشور پرورش می‌یافتند و در سال 1407 این میزان باید به 950 هزار تن برسد.
افزایش بیش از 2 برابر افق تولید آبزیان در کشور براساس سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی
وی، تصریح کرد: در سند ملی دانش‌بنیان امنیت غذایی، افقی که برای تولید آبزیان پیش‌بینی شده است؛ 2.6 میلیون تن در سال 1411 است، یعنی از میزان تولید 1.2 میلیون تن در سال 1401 رشد تقریباً بیش دو برابر داشته باشد. در این سند، اشاره به صید از دریا یا میزان پرورش نشده است، آن‌چه که در سازمان شیلات به آن نگاه شده است این است که؛ 1.6 میلیون تن آن باید از مسیر آبزی‌پروری حاصل شود.
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، ادامه داد: بخش عمدۀ این افزایش، در حوزه آبزی‌پروری در دریاهاست. آن‌چیزی که به‌عنوان آبزی‌پروری در قفس در میان مردم مرسوم است. همچنین استفاده از آب‌های نامتعارف که تحت‌عنوان آب‌های لب شور و پساب‌های حوزه کشاورزی مطرح است، مدنظر می‌باشد. در حوزۀ آب شیرین، تقریباً هیچ افزایشی، پیش‌بینی نشده است.
شکوری، با اشاره به وجود رقابت بر سر استفاده از آب شیرین گفت: اولویت نخست دولت، تأمین آب شرب مردم است.
وی، افزود: در سال 1384 میانگین تولید در واحد سطح(هکتار) آبزیان پرورشی در کشور 2.4 تن بوده و امروز با حدود 70 هزار هکتار از مجموع استخرهای پرورشی از جمله ماهیان سردآبی، میگو، گرمابی به 8.2 تن رسیده که عدد معقولی است (حدود 4 برابر افزایش در بازه زمانی 20 ساله). قطعاً این نشانه‌ای از پیشرفت دانش، به‌کارگیری دانش و نشانۀ بهبود کیفیت مدیریت تولید در همۀ سطوح است.
مسیر ناپایدار آبزی‌پروری برای افزایش تولید در شرایط کنونی
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، با طرح این پرسش که چرا تحول آبزی‌پروری برای ایران ضروری است؟، خاطرنشان کرد: ما معتقدیم، مسیر فعلی برای افزایش تولید، ناپایدار است. امروز در مزارع پرورش میگو در جنوب کشور حدود 90 تن در هکتار میگو تولید می‌کنیم، اما حتی مزرعه‌داران هم می‌دانند این میزان تولید پایدار نیست چراکه شاید برای محیط زیست و اطرافش خطرناک باشد.
شکوری، بحث بهره‌وری را نخستین نکتۀ حائز اهمیت برشمرد و افزود: با وجود رشد مناسب در تولید، اما فاصله با آن‌چه که باید باشیم بسیار است. باید به‌دنبال افزایش بهره‌وری مبتنی بر بهبود مدیریت باشیم نه اینکه به سمت گونه‌ها، تکنیک‌های جدید، تجهیزات جدید و ... باشیم. اگرچه این‌ها موثر هستند اما سهل‌الوصول‌ترین، موثرترین و کم‌هزینه‌ترین موضوع، افزایش دانش آبزی‌پروری است که به این موضوع، در سال‌های اخیر کمتر توجه شده است.
وی، با بیان اینکه در بحث ضریب تبدیل خوراک در کلام قبلی عنوان شد که؛ 70 درصد هزینه تولید یک کیلوگرم ماهی یا میگو، تقریباً غذاست، تصریح کرد: اگر غذای خوبی استفاده نشود قطعاً تولید غیر اقتصادی می‌شود و بحث هدررفت منابع و آسیب به محیط زیست مطرح می‌شود، آن‌چه که در آبزی‌پروری برای ما مهم است، کاهش تلفات آبزیان است. یک مزرعه می‌تواند به سبب بروز بیماری برای مدت مدیدی فعالیتش متوقف شود و یا حتی برای همیشه غیرفعال شود.
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، ژنتیک را از مهم‌ترین مشکلات آبزی‌پروری دانست و خاطرنشان کرد: در حوزه پرورش ماهی به‌ویژه در ماهی قزل‌آلا و کپور ماهیان رشد نامتوازن دارند. در داخل یک مزرعه، آبزیان، هم با رشد خوب و هم با رشد نامناسب داریم.بچه ماهی رشد نمی‌کند چون از نظر ژنتیکی توانمند نیست، پیشگیری از ابتلا به بیماری‌ها با مسایل ژنتیکی قابل حل است.
شکوری افزود: بخشی از گله‌های مولد میگو از خارج وارد ایران می‌شود، این گله‌ها این توانمندی را دارند که از نظر ژنتیکی به بیماری مقاوم باشند اما برخی ندارند که با اصلاح ژنتیکی و به‌گزینی، این موضوع برطرف می‌شود. قطعاً در یک مزرعه با ورودی ضعیف نمی‌توان انتظار خروجی بچه ماهی و ماهی‌پرواری داشت.
داده در مزارع از مهم‌ترین مسایل در شکاف مدیریتی در آبزی‌پروری است
وی، داده در مزارع را از مهم‌ترین مسایل در شکاف مدیریتی عنوان و تصریح کرد: در مزارع، عمده آبزی‌پروران، تجربی هستند و واکنشی عمل می‌کنند. اغلب، داده ندارند اگر مزارع، داده‌های خود را ثبت و ضبط کنند، می‌توان به الگو، برنامه و پیش
آگاهی تبدیل کرد. برای افزایش بهره‌وری، باید یک نظام مناسبی برای این کار طراحی کرد.
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، گفت: در حوزۀ ژنتیک در وضعیت فعلی، کیفیت بچه ماهی متغیر و ناهمگن است. به علت نبود زیر ساخت ژنتیکی در واحدهای تولیدی، یک گله، مناسب و یک گله، نامناسب است. ما مرکز اصلاح نژاد در حوزه آبزی‌پروری نداریم. این چنین است که نسل یک، از خارج کشور می‌آید و این نسل بدون آن‌که روی آن، کار ژنتیکی شود صرفاً براساس صفات کمی(مورفولوژیک) مولدین جداسازی می‌شود و تولید بچه ماهی اتفاق می‌افتد.
شکوری، درباره حوزۀ سلامت و امنیت هم گفت: ما با ضعف نظام پایش مواجه هستیم. در بحث واکسیناسیون، روی پذیرش مزرعه‌دار و هم اثربخشی و کیفیت واکسن کار نشده است. دربارۀ خوراک نیز نیازمند خوراک پایدار و در دسترس برای مزارع واقع در اقالیم متفاوت هستیم. در ایران، خوراک با کیفیت و استاندارد تولید می‌شود و حتی به ترکیه که دو برند جهانی خوراک را تولید می‌کند صادرات داریم اما در بحث افزایش کیفی خوراک پایدار نباید به سراغ تجهیزات پیشرفته بلکه باید در حوزه فرمولاسیون و مواد اولیۀ قابل اصلاح کار کرد.
وی، در ادامه توضیح داد: خوراک ماهیان در اقلیم‌های مختلف، با یکدیگر متفاوت است. ما پرورش قزل‌آلا را در مجاورت دریاری خزر داریم، در رودخانه هم داریم در آب‌های لب‌شور یزد هم تولید می‌کنیم. نیازهای غذایی در این مناطق، متفاوت است. از این‌رو باید در غذا، هوشمندی لحاظ شود.
معاون توسعه آبزی‌پروری سازمان شیلات ایران، بخش انتهایی سخن خود را توجه به حکمرانی و داده برشمرد و افزود: مهم‌ترین ایهام این بخش، نبود یک سامانه ملی یکپارچه است. دوستان دامپزشکی که بحث شناسنامه دام را در حال طراحی دارند باید به‌دنبال ثبت دقیق همۀ جزئیات تولید در حوزه آبزی‌پروری نیز باشند.
شکوری، یادآور شد: توسعۀ بهره‌ور، مسیر اجتناب‌ناپذیر برای آبزی‌پروری ماست. بدون توجه به بهره‌وری، نمی‌توانیم این مسیر را طی کنیم.
تغییر اقلیم و افزایش نیاز به ماده پروتئینی از علل گریزناپذیر توسعه صنعت آبزی‌پروری در کشور
در ادامه نشست، دکتر رضا اسدی، مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی کشور، با بیان اینکه ما ناگزیر به توسعه صنعت آبزی‌پروری در کشور هستیم، گفت: به دو دلیل ما نیازمند این توسعه هستیم، بنا بر اعلام سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد(فائو) یکی به‌علت تغییر اقلیم و این تغییر در ایران از میانگین جهانی بالاتر است و دوم آن‌که مردم، امروز به‌دنبال ماده پروتئینی با کیفیت سالم هستند. از همین‌رو آبزی‌پروری هر کشور جزو هویت اقتصادی و ملی آن کشور محسوب می‌شود.
وی، خاطرنشان کرد: شاخص‌های آبزی‌پروری در کشورهای مختلف از شاخص امنیت غذایی به شاخص امنیت ملی ارتقاء یافته است. در ایران، آبزی‌پروری و توسعه آبزیان با موضوع اشتغال، صادرات و امنیت غذایی گره خورده و یک نگاه امنیت بر آن حاکم شده است. محور توسعه هم، در صنعت آبزی‌پروری و شکوفایی این صنعت، براساس تولید سالم و با کیفیت استوار است.
مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی کشور، با اشاره به نقص در پروتکل‌های زیست‌محیطی و یا شکست در کنترل عوامل بیماری‌زا ادامه داد: در سطح آبزی‌پروری همیشه دو چالش مطرح بوده است؛ یکی بحث بیماری‌ها و دیگری بحث قیمت‌گذاری. هر گونه شکست در کنترل عوامل بیماری‌زا یا نقص در پروتکل‌های زیست محیطی، می‌تواند یک زنجیرۀ تأمین پروتئین در سطح آبزی‌پروری را تحت‌تأثیر قرار دهد.
اسدی، با بیان اینکه همیشه میان اهداف کلان توسعۀ آبزی‌پروری از دیدگاه امنیت غذایی و اقتصاد و مدیریت بهداشتی ارتباط تنگاتنگی وجود داشته است، تصریح کرد: در سازمان دامپزشکی در بحث بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان، سه استراتژی(راهبرد) وجود دارد که بر آن اساس، برنامه‌ریزی انجام می‌شود. ارزیابی بهداشتی در سطح مزارع به‌صورت مستمر انجام می‌شود.. این ارزیابی تنها شامل مزارع تکثیر یا پرورش نمی‌شود.
ارزیابی‌های بهداشتی مستمر از مراکز تکثیر از آیتم‌های رسیدن به شعار از مزرعه تا سفره است
وی، افزود: از آیتم‌های رسیدن به شعار معروف از مزرعه تا سفره که امروز تا چنگال شده است، ارزیابی بهداشتی مستمر از مراکز تکثیر، مراکز تفریح، حد واسط پرورش، ناوگان حمل و نقل آبزیان، مراکز بسته‌بندی و فراوری است که از همان بدو تولید تخم چشم‌زده تا محصول نهایی را شامل می‌شود. در این خصوص اقدامات متعددی انجام شده است. از جمله بازرسی‌های میدانی، نمونه‌برداری‌های مختلف، انجام آزمونه‌های پیشرفته برای انجام ارزیابی‌های بهداشتی در سطح کشور که البته برای اجرای بهتر، به یکسری زیرساخت نیاز داریم.
مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی کشور، گفت: سازمان دامپزشکی کشور در حد توان و ظرفیت خود، این زیرساخت‌ها را تأمین کرده است از جمله تعمیر و تأسیس آزمایشگاه‌های مدرن، روش‌های آزمایشگاهی منطبق بر استانداردهای جهانی و مواردی از این قبیل که ارزیابی‌های بهداشتی سالانه و مستمر را تحت پوشش قرار می‌دهد.
اسدی، موضوع دوم را بحث پایش و مراقبت و مانیتورینگ دانست و خاطرنشان کرد: ارزیابی‌های بهداشتی و پایش و مراقبت، دو سیستم مهم در شناسایی و ردیابی بیماری است. پایش و مراقبت، به یک سیستم هشدار اولیه نیاز دارد. این مقدمۀ شناسایی و ردیابی سریع بیماری جهت کنترل و پیشگیری از گسترش بیماری است. ما برای مانیتورینگ بیماری‌های ویروسی و باکتریایی، برنامه‌های ملی جداگانه و مشخصی داریم. اینکه؛ چند نوع نمونه، چند نوع پایش از چه مراکزی و از چه مزارعی در سطح کشور باید انجام شود.
وی، با بیان اینکه اطلاعات مربوط به برآورد تولید از سازمان شیلات اخذ می‌شود، گفت: سپس کارگروه مشترکی برای ایجاد هدف نهایی و مسیر مشترک تشکیل می‌دهیم و برنامه‌های ملی خود که شامل پایش و مراقبت و شناسایی و کنترل بیماری است را به شکل سراسری در همۀ مراکز و مزارع انجام می‌دهیم.
مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی کشور، اعلام کرد در 5 ماهۀ 1405 حدود 112 هزار نمونه‌برداری از سطح مزارع انجام شد و نمونه‌ها برای رصد و پایش یا به آزمایشگاه‌های دولتی یا آزمایشگاه همکار خصوصی و برخی به دانشکده‌های دامپزشکی ارسال شد. علاوه‌بر استفاده از آزمایشگاه‌های داخلی، با دو آزمایشگاه خارجی بین‌المللی در ترکیه و فرانسه قرارداد داریم با همکاری بخش خصوصی، نمونه‌ها برای تطبیق با استانداردهای جهانی برای آزمایشگاه‌های بین‌المللی هم ارسال می‌شود.
اسدی، حیاتی‌ترین بخش کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها را مدیریت کانون‌های بیماری برشمرد و افزود: مرحلۀ نهایی، مهم‌ترین و حیاتی‌ترین رویکرد سازمان دامپزشکی است و آن بحث مدیریت کانون‌های بیماری‌زایی است. تا زمانی که نتوانیم آن‌را کنترل کنیم پس از شناسایی، دچار مشکل می‌شویم.
اجباری شدن واکسیناسیون بچه ماهی قزل‌آلای دریایی از سال 1405
وی، با اشاره به ساختار سنتی مراکز، در ادامه از مدرن کردن ساختار آبزی‌پروری در کشور خبر داد و گفت: این مدرن کردن از مزارع پرورش میگو در بوشهر به‌عنوان استان پایلوت آغاز شده است که بر روی افزایش تولید تأثیر خوبی داشته است. رویکرد ما از کنترل پس از وقوع رخداد، به پیشگیری پیش‌دستانه، تغییر کرده است. از اقدامات جدید در این خصوص، بحث واکسیناسیون آبزیان با هدف کاهش مصرف آنتیبیوتیک بوده است. بر این اساس، در سال 1405 واکسیناسیون بچه ماهی قزل‌آلای دریایی را اجباری کردیم و بخشنامه‌ای هم از سوی سازمان، صادر شده است.
مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی کشور، از همۀ موسسات تحقیقاتی و شرکت‌های تولیدکنندۀ واکسن درخواست مشارکت کرد و گفت: اگر واکسیناسیون به نحوه مطلوبی انجام شود، طی سه ماه دیگر، مشکلی به اسم آنتیبیوتیک و آنتیبیوتیک غیر مجاز نخواهیم داشت.
اسدی، اصل کار را امنیت زیستی دانست و خاطرنشان کرد: علاوه‌بر تغییر ساختار، به مشارکت بخش خصوصی هم نیاز داریم. باید پیش از بروز رخداد، مشکل را شناسایی کنیم تا پیشگیری پیش‌دستانه داشته باشیم. در دنیای کنونی، همه به این موضوع اذعان دارند که هزینه برای سلامت، سرمایه‌گذاری است. برای صادرات، نیازمند گواهی بهداشتی و استانداردسازی هستیم. برای افزایش تولید داخل، باید سلامت محرز شود تا کیفیت افزایش یابد.
وی، ادامه داد: تا زمانی که بخش خصوصی تمایلی برای مشارکت در انجام اصول بهداشتی، قرنطینه‌ای و امنیت زیستی نداشته باشد، هیچ بخشنامه و دستورالعملی مفید نخواهد بود. البته اکنون، بخش خصوصی به این بلوغ فکری رسیده است.
مدیرکل دفتر بهداشت و مدیریت بیماری‌های آبزیان سازمان دامپزشکی کشور، با بیان اینکه؛ هم‌اکنون آبزی‌پروری، اکوسیستم چندلایه‌ای است که شامل کارخانه خوراک، تکثیر و ژنتیک، حفظ زنجیره سرما، چه برای آبزیان موجود در آب و چه فرآورده گوشتی آن‌ها، فرآوری و بسته‌بندی است، تصریح کرد: هم‌اکنون، تمایل به خام‌فروشی‌ست که این اشکال اساسی است. ایران جزو کشورهای پیشرفته‌ای است که تنوع گونه‌ای فراوانی دارد. در ماهی سردآبی، مقام نخست دنیا، در ماهیان خاویاری مقام هفتم، در میگو مقام 13 و در ماهیان گرمابی مقام سوم را داریم. اگر بتوانیم محصولات را از خام‌فروشی خارج و روی فرآوری و بسته‌بندی و تنوع‌پذیری محصول کار کنیم، صادرات متنوع و متعاقب آن، تولید ناخالص ملی بیشتری نیز خواهیم داشت.
سومین نشست از نشست‌های «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیست‌بوم» با موضوع «آبزی‌پروری پایدار، راهبردی برای امنیت غذایی و پروتئین سالم» توسط معاونت پژوهشی و پژوهشکده مطالعات توسعه سازمان جهاد دانشگاهی تهران در دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران برگزار شد.
سروش