دومین نشست از سلسله نشستهای علمی «امنیت غذایی و توسعه پایدار زیستبوم»
به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، دکتر غلامرضا زهتابیان، استاد منابع طبیعی دانشگاه تهران، در نشستی با موضوع «آب، اقلیم و امنیت غذایی» در سازمان جهاد دانشگاهی تهران، با تأکید بر وجود ارتباط میان امنیت غذایی و مقوله کشاورزی به میزان هدررفت آب در بخش کشاورزی اشاره و خاطرنشان کرد: در بخش کشاورزی ایران 70 میلیارد متر مکعب آب مصرف میشود که تنها 20 میلیارد متر مکعب آن مفید است و بهعبارتی 50 میلیارد مترمکعب هدررفت آب در بخش کشاورزی داریم.
زهتابیان، با بیان اینکه از 400 میلیارد متر مکعب بارشهای جوی حدود بیش از 300 میلیارد متر مکعب آن بلاتکلیف است، ادامه داد: البته بخش مناسبی از آن در قالب سیلاب و تغذیه مصنوعی سفرههای آب زیرزمینی آبخیزداری و آبخوانداری ذخیره میشوند با وجود این آب رها شده فراوان داریم.
وی، تصریح کرد: براساس برآوردهای انجام شده دریافتهایم با توجه به روشهای سنتی آبیاری که از ابتدا تاکنون تغییری نکرده است مصرف بیرویه کود و سم در کشاورزی و هدررفت 50 میلیارد متر مکعبی آب در بخش کشاورزی ما هدررفت در این حوزه بسیار داریم و در خصوص مصرف بهینه و افزایش بهرهوری فعالیت اندکی در این حوزه انجام شده است.
این استاد منابع طبیعی دانشگاه تهران، با تأکید مجدد براینکه آب در ایران هدر میرود، در ادامه توضیح داد: دو سوم کشور در عرصه مناطق بیابانی و خشک است و در یک سوم آن برای فعالیتهای کشاورزی مطلوب است اما با استفاده از رشوههای سنتی آبیاری در مناطقه خشک بیابانی هم فعالیتهای کشاورزی انجام میشود.
تأکید بر حرکت به سمت پایداری کشاورزی ایران
این استاد منابع طبیعی دانشگاه تهران، کشاورزی ایران را ناپایدار دانست و خاطرنشان کرد: در هر منطقهای که فعالیت کشاورزی در ایران انجام شده با مصرف بیرویه آب و سموم دفع آفات نباتی همراه بوده است. مصرف آب و کود و سم بیرویه بوده و الگوی کشت رعایت نمیشود. راندمان آب و آبیاری تقریباً فراموش شده است. روشهای آبیاری همگی سنتی هستند و اگر از سیستم تحت فشار هم استفاده میشود بیشتر بر روی آبیاری بارانی کار شده است که این شیوه آبیاری در عرصههای خشک و بیابانی جواب نمیدهد چون وقتی آب به هوا پرتاب میشود اکثر آن بهصورت بخار از دسترس خارج میشود.
در ادامه نشست مهندس سیدضیاء نصرتی، مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با موضوع سخنرانی «نقش فناوریهای نوین در امنیت غذایی پایدار» درباره بررسی مسائل نظام آب کشاورزی و منابع طبیعی کشور توضیح داد: ایران یک کشور خشک و نیمه خشک است، بیش از 36 درصد کشور خیلی خشک، 29 درصد خشک بیابانی، 20 درصد نیمهخشک و 15 درصد شرایط مناسبتری دارد.
روند تغییرات حجم آب تجدیدپذیر و سرانه آب طی سالهای اخیر یک روند نزولی است
وی، ادامه داد: ایران از نظر اقلیمی در منطقه خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد که در سالیان اخیر با تغییرات اقلیمی مشکلات مضاعف شده است، روند تغییرات حجم آب تجدیدپذیر و سرانه آب طی سالهای اخیر یک روند نزولی است میزان بارندگی و متعاقب آن آب تجدیدپذیر کاهش یافته و بهدنبال آن سرانه آب تغییر کرده است.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با بیان اینکه سرانه آب به دو مولفه وابسته است، افزود: این دو مولفه یکی میزان بارش و دیگری بحث افزایش جمعیت است. در بازه زمانی 1335 تا 1405 سهم آبی هر ایرانی کاهش یافته است در سال 35 سهم هر ایرانی 6860 متر مکعب و در سال 1405 سهم آب هر ایرانی 1200 متر مکعب در سال است این یعنی روند پرشتاب کاهشی.
نصرتی، با بیان اینکه بر اساس پیشبینیها تا سال 1420 جمعیت ایران به 106 میلیون نفر افزایش مییابد، در ادامه خاطرنشان کرد: در این سال سرانه آب هر ایرانی به حدود 976 مترمکعب میرسد روند کاهش سرانه آب با روند افزایش جمعیت قابل مشاهده است.
وی، در ادامه توضیح داد: اگر کشوری میزان سرانه آبش بیش از 1700 مترمکعب باشد شرایط نرمالی دارد اگر این شاخص بین 1000 تا 1700 باشد تنش آبی مکرر دارد و اگر 500 تا 1000 متر مکعب باشد کمآبی مزمن و کمتر از 500 متر مکعب کمآبی مطلق است که در این شرایط بهداشت و زیست انسانی هم تحتالشعاع قرار میگیرد.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با بیان اینکه اگر سرانه 1200 مترمکعب در کل کشور توزیع یکنواختی میداشت مشکلات کمتری داشتیم، افزود: عمده پراکنش جمعیتی کشور در فلات مرکزی است که سرانه آب حدود 603 مترمکعب را دارد و باید به مباحث علمی و آمایش سرزمین توجه ویژه کرد.
نصرتی، با بیان اینکه در مناطقی از کشور همانند نوار ساحلی سرانه آب 3000 مترمکعب است، گفت: علیرغم محدودیت منابع آب در فلات مرکزی، بخش عمده ای از صنایع آب بر هم در فلات مرکزی متمرکز است که هم مشکل جمعیت و هم مشکل سرانه آب را دارند.
وی، با بیان اینکه از سال 88 کشور وارد مرحله تنش آبی شده است، تصریح کرد: 90 درصد آب در بخش کشاورزی مصرف میشود بنابراین کسی که دغدغه آب و آینده کشور را دارد باید به بهینه سازی مصرف آب در بخش کشاورزی اهمیت دهد. در یک مقایسه، کشورهای اروپایی با وضعیت آبی مناسبتر از ایران، 30 درصد آب آنها در بخش کشاورزی مصرف میشود و سهم بخش کشاورزی در کل دنیا بهطور میانگین 72 درصد است.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با بیان اینکه راندمان مصرف آب کشاورزی در ایران 45 درصد و در کشورهای پیشرفته 70 درصد است، افزود: افزایش راندمان مصرف آب در حوزه کشاورزی نیازمند برنامهریزی دقیق و توجه بیشتر به حوزه پژوهش و فناوری است.
نصرتی، با بیان اینکه علاوه بر موضوع راندمان مصرف موضوع بهرهوری مصرف آب در بخش کشاورزی نیز بسیار مهم است، گفت: هماکنون ما به ازای هر مترمکعب آب یک کیلو و نیم ماده خشک تولید میکنیم که این عدد باید تا پایان سند ملی تحول امنیت غذایی به 2.6 کیلوگرم برسد.
کشت محصولات سبزی و صیفیجات در هوای آزاد در ایران قابل توجیه نیست
وی، با اشاره به رشد روزافزون فناوریها در دنیای امروز در ادامه به نقش این فناوریهای جدید در افزایش میزان بهرهوری اشاره و خاطرنشان کرد: ایران 3 برابر میانگین جهانی تبخیر و تعرق و یک سوم میانگین جهانی بارندگی دارد پس کشت محصولات سبزی و صیفی در هوای آزاد برای ما توجیهپذیر نیست و باید محصولات سبزی و صیفیجات به محیطهای کنترلشده و گلخانهها منتقل شوند.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با بیان اینکه باید در فعالیتهای پژوهشی و فناوری تمرکز بر روی کشتهای گلخانهای باشد، گفت: همچنین سیاستگذاران و برنامهریزان کشور باید از توسعه کشت های گلخانهای حمایت بیشتری داشته باشند.
نصرتی، با اشاره به کم توجهی به توسعه علمی کشت دیم در کشور ادامه تصریح کرد: در جهان حدود 60 درصد محصولات کشاورزی به صورت دیم تولید می شوند اما در ایران با وجود اقلیم خشک و نیمهخشک حدود 8 درصد محصولات به صورت دیم و 92 درصد آبی است از اینرو تأمین مالی و توجه بیش از پیش به پژوهشهای مرتبط با توسعه کشتهای دیم با نگاه به آینده ضروری است.
وی، با بیان اینکه حدود 30 درصد تولیدات محصولات کشاورزی ضایعات هستند، گفت: بهعبارتی برای این محصولات آب، نهاده، نیروی انسانی و ... هزینه شده است اما بهعنوان ضایعات از چرخه مصرف غذایی خارج میشوند؛ پژوهشگران حوزه صنایع غذایی کشور با تکمیل زنجیره ارزش در این بحث میتوانند کمک کنند. نکته دیگر اینکه ما محصول را یا خام مصرف می کنیم و یا خام صادر میکنیم با بالاترین میزان مصرف آب و پایینترین ارزش افزوده از اینرو توجه به بخش فرآوری محصولات کشاورزی بسیار مهم است.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، ادامه داد: ارزش افزوده ناشی از مصرف هر مترمکعب آب یکی از شاخصهای بسیار مهم در بخش کشاورزی است و بهبود این شاخص منوط به توجه کافی به تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی است.
نصرتی، با بیان اینکه در بررسی اسناد بالادستی سعی شده 3 سند مهم مورد توئجه و بررسی قرار گیرد، گفت: امنیت غذایی پایدار یکی از اولویت های اصلی کشور است که در اسناد مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، برنامه هفتم پیشرفت و نهایتاً در سند ملی تحول امنیت غذایی کشور بر آن تأکید شده است.
استفاده بیرویه از منابع طبیعی، خشک شدن تالابها و مسأله ریزگردها از ابرچالشهای حوزه کشاورزی و منابع طبیعی
وی، با بیان اینکه در تبیین ابرچالش های کشور، 50 چالش را مرکز پژوهشهای مجلس احصاء کرده است، افزود: از این تعداد بخشی به حوزه کشاورزی و منابع طبیعی برمیگردد از آن جمله بحران آب و فرونشست، بهرهوری پایدار بخش کشاورزی، بحران زیست محیطی، استفاده بیرویه از منابع طبیعی، فرسایش خاک، خشک شدن تالابها و مسأله ریزگردها، ضعف در سیاستگذاری بخش کشاورزی و افت محسوس ارزش افزوده بخش مولد کشاورزی از جمله چالش های برشمرده در این سند می باشد.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با بیان اینکه سند برنامه هفتم پیشرفت از نگاه مدیریت منابع آب سند کاملی است، گفت: در این سند هدفگذاری های خوبی شده است اما آنچه عامل نگرانی است این است که تا چه میزان از این اهداف را میتوان محقق کرد؟ در فصول مختلف این سند به موضوع امنیت غذایی پرداخته شده است.
نصرتی، درباره سند ملی تحول امنیت غذایی پایدار هم گفت: این یک سند 10 ساله است که هدفگذاری روشن و مشخصی دارد بر اساس این سند سهم آبی بخش کشاورزی ما باید از 81 میلیارد مترمکعب به 51 میلیارد مترمکعب برسد راندمان آبیاری در بخش کشاورزی از 45 درصد فعلی باید به 60 درصد برسد و میزان ضایعات کشاورزی از30 به 15 درصد کاهش یابد همچنین باید آبزیپروری از 1.3 میلیون تن به 2.6 میلیون تن افزایش یابد با تمرکز بر اینکه آبزیپروری از فلات مرکزی به آبزی پروری در دریا و پرورش ماهی در قفس شیفت پیدا کند.
وی، افزود: براساس این سند کاهش نسبت مصارف به منابع آب تجدیدپذیر باید از 90 به 65 برسد. هماکنون 90 درصد درآمد سالانه را در آب هزینه میکنیم که باید کاهش یابد. همچنین افزایش سهم محیط زیست به 10.7 مترمکعب یعنی حدود 3 برابر در این سند هدفگذاری شده است.
مشخص شدن مسیر پژوهش و فناوری بخش کشاورزی و منابع طبیعی با بررسی اسناد بالادستی
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، با بیان اینکه با بررسی نظام مسلئل و اسناد بالادستی در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی کشور آینده مسیر حوزه پژوهش و فناوری در این بخش مشخص میشود، خاطرنشان کرد: باید اولویتهای حوزه پژوهش و فناوری را براساس نظام مسائل و اسناد بالادستی شناسایی کنیم از آن جمله امنیت غذایی و ارتقاء تولید محصولات کشاورزی، نظام یکپارچه مدیریت منابع، اقتصاد دریامحور، تغییر الگوی کشت بهمنظور ارتقاء بهرهوری آب، توسعه کشت در اراضی شهرکهای گلخانهای و حمایت از زنجیره ارزش تولیدات کشاورزی و افزایش سهم محیط زیست به 3 برابر و کاهش ضایعات به 15 درصد.
نصرتی، درباره نقشه راه آینده گفت: براساس سند برنامه هفتم توسعه، میزان مصرف آب از 80 میلیارد متر مکعب باید به 65 میلیارد متر مکعب و در پایان سند ملی تحول امنیت غذایی پایدار به 51 میلیارد متر مکعب برسد این دو بحث در کنار سیاستهای کلی افزایش جمعیت کشور معنی و مفهوم کلی آن این است که ناگزیر هستیم با آب کمتر برای جمعیت بیشتری غذا فراهم کنیم.
وی، با توجه به مشکل کلان ناترازی آب در کشور افزود: ضرورت داشتن یک برنامه عملیاتی کاملاً مشخص است و راهی جز افزایش بهرهوری مصرف آب نداریم بهرهوری مصرف آب در کشاورزی اتفاق نمیافتد مگر با افزایش ضریب نفوذ فناوری در تولید و فناوری بدست نمی آید مگر از مسیر توجه به حوزه تحقیق و پژوهش.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، در ادامه درباره فعالیتهای جهاد دانشگاهی در کل کشور توضیح داد: ما در جهاد دانشگاهی در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی در 21 استان 23 واحد استانی در 17 گروه پژوهشی و در 4 بانک زیستی فعالیت داریم 23 مرکز خدمات تخصصی و حدود 200 نفر پژوهشگر در سراسر کشور در حال فعالیت هستیم.
فعالیت حوزه کشاورزی و منابع طبیعی در جهاد دانشگاهی در 7 حوزه
نصرتی، ادامه داد: بخش کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشکاهی در 7 حوزه صنایع غذایی، باغبانی، محیط زیست و منابع طبیعی، آبزیپروری، دام و طیور، گیاهان دارویی و کشاورزی هوشمند در سراسر کشور و در قالب شبکه ای منسجم در حال فعالیت میباشد.
وی، با بیان اینکه بنا به اهمیت موضوع و بزرگی مسئله، مقابله با آن جز با استفاده از خِرد جمعی امکان پذیر نخواهد بود، گفت: از اینرو شبکه پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی را تشکیل دادیم. در جلسات متعدد موضوع را به بحث گذاشتیم و مبنای کار ما مباحثه و مفاهمه بود تا برای هریک از موضوعات به یک فهم مشترک برسیم به موجب این شبکه بزرگ توانستیم محورهای فعالیت 3 ساله گروه های پژوهشی جهاددانشگاهی در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی را مشخص کنیم.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، افزود: به عنوان مثال در شبکه گیاهان دارویی به تولید بذر و ارقام اصلاحشده در کشور، توسعه کشت گیاهان دارویی در ارازی شیبدار و دیم، تکثیر، توسعه بهزراعی و بهنژادی گیاهان دارویی تولید و فرآوری ترکیبات ارزشمند دارویی و غذایی از جمله این محورهاست.
نصرتی، تصریح کرد: محورها به گروههای پژوهشی ابلاغ شد و بر این اساس برنامه 3 ساله گروه های پژوهشی تدوین، بررسی و تصویب شد بدین ترتیب 21 گروه پژوهشی دارای برنامه 3 ساله با رویکرد کلی افزایش بهره وری مصرف در کشاورزی شدندو حدود 100 طرح پژوهشی ذیل این شبکه برنامه تعریف شد و شبکه بزرگ پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی شکل گرفت.
وی، با بیان اینکه این شبکه درونزاست یعنی با ظرفیتهای جهاد دانشگاهی شکل گرفته است، گفت: اما برونگراست و میتواند از همه ظرفیتهای موجود در کشور استفاده کند و تلاش می کنیم کمک کار کشور عزیزمان ایران در عبور از کشاورزی منبعبنیان به کشاورزی دانشبنیان باشیم.
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، درباره چند طرح شاخص در حوزه صنعت طیور گفت: بخشی از پایین بودن بهرهوری در این صنعت بهعلت بیماریها و عدم امکان کنترل بیماریهاست که در پژوهشگاه ابن سینا روی واکسن طیور کار میکنند و یافتههای خوبی حاصل شده است واکسن آنکارای طیور از یافته های جدید همکاران ما در این پژوهشگاه ست. همکاران ما در سازمان جهاد دانشگاهی تهران روی تولید واکسن آبزیان سابقه دیرینهای دارند و 4 محصول واکسن در صنعت آبزیپروری دارند. از دیگر اولویتهای کشور بحث بذور هیبرید سبزی و صیفی است ما 80 درصد واردکننده بذور هیبرید سبزی و صیفی هستیم همکاران ما در تولید بذر هیبرید 4 محصول مهم خیار، گوجه، فلفل و کاهو یافته های بسیار خوبی دارند.
استفاده از فناوری نوین زیستی در حوزه تکثیر دامهای سنگین در جهاد دانشگاهی
نصرتی، افزود: در حوزه دام سنگین با استفاده از فناوری نوین زیستی، جنین برترین نژادهای گاوهای شیری، گوشتی و دو منظوره در شرایط آزمایشگاهی تولید و به گاو معمولی منتقل می گردد. این فناوری علاوه بر تأمین نیاز داخل صادرات جنین به کشورهای مختلف نیز در حال انجام می باشد. از دامهای اولویت دار دیگر گاومیش است که به دام هزاره سوم معروف است و با شرایط خشک نیمه خشک و دمای بالا سازگار است و بهرهوری خوراک در گاومیش نسبت به گاو بهتر است. فناوری تولید آزمایشگاهی جنین در گاومیش نیزبدست آمده و به کار گرفته شده است.
وی، گفت: بنا بر موضوعات تغییر اقلیم و خشکسالی ها دام شتر و استفاده از فناوری های نوین در تکثیر و بهنژادی شتر جزو اولویتهای جهاددانشگاهی در حوزه پژوهش و فناوری است. شتر بنا به پراکنش جغرافیایی آن در دنیا عمدتا در مناطق کمبرخوردار دنیا وجود دارند و تاکنون تحقیقات کافی در اینباره انجام نشده است شاید و مسوولین ما را درتوسعه تحقیقات شتر بیشتر می کند و این موضوع در حال انجام است. از اولویت دیگر ما در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی جهاددانشگاهی کمک به توسعه آبزیپروری در دریا براساس سیاستهای ابلاغی توسعه دریامحور است. توسعه فناوری تکثیر و تولید بچه ماهی و توسعه واکسن های بیماری های شایع باکتریایی و ویروسی مورد نیاز کشور از جمله اولویت های پژوهشی ما در این حوزه است.
تولید مواد اولیه پرکاربرد در صنایع غذایی کشور و تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی در حوزه صنایع غذایی جهاد دانشگاهی
مدیر کل دفتر تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی جهاد دانشگاهی، ادامه داد: در تکمیل زنجیره ارزش در صنایع غذایی روی تولید مواد اولیه پرکارد در صنعت غذا، نشاسته اصلاحشده، پرمیکس های جایگزین روغن و شکر، رنگ ها و طعم های خوراکی طبیعی کارهای خوبی در حوزه صنایع غذایی جهاددانشگاهی انجام شده است. در تکمیل زنجیره تولید و فرآوری گیاهان دارویی از کشت و توسعه تا استخراج و استحصال، بیوتکنولوژی، فارماکوگنوزی و و فارماکولوژی گیاهان دارویی همه در این زنجیره مورد توجه قرار گرفته است و هر یک از واحدهای سازمانی جهاد دانشگاهی در این حوزه نقش خود را ایفا میکنند.
دکتر قاسم عزیزی، استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، هم با بیان اینکه امنیت غذایی از چالشهایی است که در افقهای دور و نزدیک بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران با آن مواجه هستند، گفت: اقلیم در حوزه کشاورزی جایگاه ویژه و پایهای دارد به این معنی که بگوید چه بکاریم و کی برداشت کنیم .
وی، با بیان اینکه مهمترین چالش و عنصر اقلیمی در ایران موضوع بارش است، در ادامه خاطرنشان کرد: در یک دوره میانگین 65 ساله در ایران میانگین بارش سالیانه ایران در نواحی مرکزی و شرقی 250 میلیمتر بوده اما این شاخص در نوار شمالی و هسته زاگرس به 1800 تا 2000 میلیمتر هم میرسد. توزیع مکانی بارش در ایران یکسان نیست و هستههای بارشی عمدتاً در ارتفاعات متمرکز هستند و روی زمینهای کشاورزی قابل کشت بارش قابل توجهی وجود ندارد.
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، ادامه داد: بارشها از حدود کمتر از 75 میلیمتر از بخشهای مرکزی و جنوب شرق آغاز میشود و بهسمت شمال و شمال شرق افزایش مییابد. دمای میانگین سالانه ایران 29 درجه سانتیگراد و در ارتفاعات منفی 3 درجه سانتیگراد است و چون بارش در ایام سرد سال دریافت میشود بهصورت حجم انبوه برف برای روزهای آینده سال ذخیره خواهد شد که این برای ایران که بارش فصلی ندارد یک مزیت است.
پتانسیل تبخیر در ایران از حدود 700 میلیمتر در سال تا بالای 2000 میلیمتر است
عزیزی، خاطرنشان کرد: از معضلات جدی در بخش کشاورزی بهویژه زراعت، تبخیر است پتانسیل تبخیر در ایران از حدود 700 میلیمتر در سال تا بالای 2000 میلیمتر است اگر قرار است در پهنه سرزمین بدون آبیاری کشاورزی داشته باشیم به چیزی حدود 1500 میلیمتر بارندگی نیاز داریم حال آنکه متوسط بارندگی کشور 230 تا 240 میلیمتر است این تفاضل پتانسیل تبخیر و میزان بارش یک گپی وجود دارد که باید برنامهریزی شود و بحث امنیت غذایی را بهنوعی درگیر میکند.
وی، با بیان اینکه از گذشته تاکنون برای جبران این کمبود بارش از روش آبیاری استفاده شده است، تصریح کرد: این در حالی است که قطبهای کشاورزی دنیا آبیاری نمیکنند و همانطور که گفته شد 60 درصد محصولات کشاورزی جهان کشت دیم است.
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، گفت: در کشورهای اروپایی و غربی بارشها نظم دارند و چاههای احتیاطی در مزارع بزرگ صرفا برای مواقعی که طبق پیشبینی بارشی وجود ندارد و از آن استفاده میکنند تا محصولات صدمه نبینند.
عزیزی، ادامه داد: اما ما از همین ایام که بذر محصولات پاییزی را به زمین تحویل میدهیم نیازمند آبیاری هستیم 92 درصد کشاورزی ایران متکی به کشت آبی است و ناگزیریم بهطور مصنوعی آبیاری داشته باشیم. براساس اطلاعات، بخش کشاورزی ایران 11 میلیون هکتار زمین قابل کشت دارد که این میزان نسبت به مساحت ایران یک پانزدهم مساحت کشور است.
وی، با بیان اینکه ایران قابلیت کشت آبی و دیمی را دارد، گفت: اینجا آب محوریت پیدا میکند؛ در گذشته هر جایی که آبی بود آبادی شکل میگرفت جمعیت متمرکز به منطقه آبی بود درحالی که برای مثال در نوار شمالی کشور بهعلت نحوه پراکندگی آب سکونت بهصورت خطی است.
تغییر اقلیم یعنی تغییر موازنه گرمایی زمین
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، درباره تغییر اقلیم از دیدگاه یک اقلیمشناس تصریح کرد: در تعریف بسیار ساده تغییر اقلیم میتوان گفت تغییر موازنه گرمایی زمین. ما انتظار داریم دما ثابت باشد برای این رخ داد باید میزان جذب و برون داد توازن داشته باشند هر میزان گرما وارد زمین میشود به همان میزان خارج شود این موزانه بهم ریخته است بخشی از آن بهعلت گازهای گلخانهای است که مانع خروج گرمای طول موج بلند زمین میشوند.
عزیزی، افزود: از طرفی بشر با تخریب کره زمین و تبدیل باغات و زمینهای بایر به ساختمانها و جادهها و ایجاد محیط شهری این توازن را برهم ریخته است و در نهایت آنچه نمود بارزی دارد افزایش دماست دما رو به افزایش است و پیامدهای آن در بحث امنیت غذا خودش را نشان میدهد.
وی، با بیان اینکه ایران منطقه کمآب با افزایش دما نیاز آبی بیشتری خواهد داشت، گفت: اگر حتی جمعیت و سبک زندگی ثابت باشد و میزان مصرف سرانه تغییری نکند با افزایش دما نیاز آبی بیشتر میشود.
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، اظهار کرد: جمعیت ایران در سال 1300 حدود 8 تا 10 میلیون نفر جمعیت بود و امروز به 90 میلیون نفر رسیده است این افزایش 10 برابری مستلزم افزایش تولیدات و محصولات کشاورزی است این در حالی است که ما هماکنون برای 40 تا 50 میلیون نفر هم صادرات محصول کشاورزی داریم و لازم است مطالعاتی در این خصوص انجام شود که آیا با این شرایط صادرات محصولات کشاورزی به نفع ما است یا خیر؟
استفاده از فناوریهای نوین برای افزایش عایدی از محصولات و تولیدات کشاورزی در ایران
وی، خاطرنشان کرد: اگر با استفاده از فناوریهای نوین بتوانیم بازدهی، بهرهوری و بهینهسازی داشته باشیم میتوانیم عایدی خود را از محصولات و تولیدات کشاورزی از 5 به 40 دلار افزایش دهیم که این امکان وجود دارد و سرانه آب را هم حفظ میکنیم. البته این کار که فعالیتی جمعی است و مشارکت همه گروههای مرتبط را میطلبد. باید در این راستا همفکر بود.
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، با بیان اینکه معضل اصلی بهرهوری آب است، ادامه داد: در پژوهشی که انجام دادم 14 سند بالادستی درباره مسایل محیط زیست و اقلیم را بررسی کردم که چیزی کمتر از 20 درصد آنها تحقق یافته است هماکنون قوانین بالادستی از وضع موجود جلوتر است.
عزیزی، با بیان اینکه میانگین بارشی ایران کمتر از یک چهارم بارش جهانی است، گفت: ما ذاتا از نظر ساختاری، سرزمین خشکی هستیم اما هنوز این باور در میان مردم و مسئولان ایجاد نشده است که کمآبی یک محدودیت ساختاری است با وجود این ما با خشکسالی هم مواجه میشویم که تنها خاص ایران نیست ممکن است در مالزی با بارشهای استوایی هم خشکسالی رخ دهد اما باید پذیرفت که اگر این موارد با هم تلفیق و همافزا شوند بحران آب را ایجاد میکنند.
اگر بخواهیم برای امنیت غذایی فکری شود باید برای افزایش تقاضا فکری شود
وی، با بیان اینکه 300 میلیارد مترمکعب از آب تا پیش از آنکه به ما برسد تبخیر میشود، تصریح کرد: ما حدود 100 میلیارد آب قابل استحصال داریم باید برای آن برنامهریزی داشته باشیم حال افزایش جمعیت و افزایش تقاضا و تغییر اقلیم مزید بر علت شده است که همه این موارد بهصورت همافزا خطر امنیت غذایی را افزایش میدهد. اگر بخواهیم برای امنیت غذایی فکری شود باید برای افزایش تقاضا فکری شود.
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، درباره ضایعات محصولات کشاورزی هم گفت: میزان ضایعات از سالهای دور همین میزان بوده است که اگر به 20 درصد کاهش یابد 10 میلیارد مترمکعب آب صرفهجویی میشود که به اندازه 30 تا 40 برابر سد کرج است.
عزیزی، با بیان اینکه تقاضا مهم است اما برای بهینهسازی هم باید فکر مدیریتی شود، افزود: کنترل تقاضا یک موضوع بینرشتهای است یک همافزایی لازم است مسئولان باید با همفکری حتی اگر باعث کندی کار میشود این موضوع را برطرف کنند.
وی، با بیان اینکه نماد تغییر اقلیم افزایش دماست، خاطرنشان کرد: افزایش دما افزایش نیاز آبی را سبب میشود اگر بخواهیم برای بهرهوری آب کاری بکنیم باید برای دما فکری کرد شاید جلوگیری از تبخیر مستقیم یکی از راه حلها باشد برای مثال در کشور مرکش با تغییر رنگ نمای ساختمان سعی در انعکاس بالاتر و جذب کمتر نور خورشید کردهاند.
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، مسأله ظرفیت اقلیمی سرزمین را مسأله مهمی دانست و گفت: برای بحث امنیت غذایی و هر تصمیمگیری نخستین گام این است که ظرفیت اقلیمی منطقه چه هست؟ البته این کار با تعابیر ظرفیت اکولوژیک انجام شده است اما دوستانی که کار کردند عنوان میکنند آن فرآیندی که در ظرفیت اکولوژیک طی میشود برای رسیدن به بهرهوری به تجدیدنظر نیاز دارد بهویژه بخش اقلیم و کارکرد اقلیم که در این حوزه کم فعالیت شده است. ظرفیت اقلیمی مناطق تعیین میکند که شما چه محصولی را به چه میزان و در چه زمانی میتوانید بکارید. اگر به این موضوع دقت کنیم اجازه نمیدهیم در 18 استان کاشت برنج داشته باشیم.
اقلیم سقف طبیعی تولید را تعیین میکند
وی، توضیح داد: وقتی بحرانی رخ میدهد جیرهبندی انجام میشود ما هماکنون مشکل آب داریم شاید لازم باشد در برخی موارد نظارت بیشتر شود چون سرنوشت همگانی است. وقتی بحث ظرفیت اقلیمی میشود همانطور که روی آمایش سرزمین بحث میشود باید الزامات اجرایی و قانونی در سطح کلان و ملی برای آن دیده شود. اقلیم سقف طبیعی تولید را تعیین میکند که چه، چگونه و کی بکاریم؟ آب حلقه اتصال اقلیم و امنیت غذایی است آب تعیین میکند براساس میزان بازدهی و بهرهوری چه محصولی را به چه میزان بکاریم؟
این استاد جغرافیای طبیعی دانشگاه تهران، با بیان اینکه تولید بیشتر به معنای امنیت غذایی بیشتر نیست، افزود: آبخوان بیمهکننده بخش کشاورزی است آبی که در منابع آب زیرزمینی ماست برای زمانی است که شوکهای اقلیمی وارد میشود بنابراین آبخوانها تابآوری ما را بالا میبرد.
عزیزی، خاطرنشان کرد: امنیت غذایی پایدار باید با ظرفیت سرزمین سازگار باشد و در موضوع امنیت غذایی بحث کیفیت و در دسترس بودن هم مهم است بحث امنیت غذایی یک فرآیندی است که به بخشهای مختلفی از قبیل اقتصادی، قانونگذاری، مردم، مشارکت جوامع محلی، و تخصصهای مختلف ربط دارد.
وی، یادآور شد: اگر به گذشتگان خود برای معماری مناطق مرکزی سازگار با اقلیم افتخار میکنیم برای اینکه به ایرانی بودن خود افتخار کنیم باید به سازگاری با نیز اقلیم باور داشته باشیم و به آن عمل کنیم. همگی از مسئولان سطح بالا تا پایین باید به واقعیات محیطی سرزمین باور داشته باشند و متناسب با آن برنامهریزی کنند.
سروش