موفقیت پژوهشگران سازمان جهاد دانشگاهی تهران در تولید «بچه ماهی مقاوم»

به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، دکتر مجید خانزاده، پژوهشگر گروه فرآورده‌های بیولوژیک دامی سازمان جهاد دانشگاهی تهران اظهار کرد: در شرایطی که جمعیت جهان به سرعت در حال افزایش است و منابع پروتئینی با محدودیت مواجه‌اند، تولید ماهی سالم و مقاوم به عنوان یکی از راهکارهای کلیدی برای تأمین امنیت غذایی مطرح شده است.

وی، افزود: ماهیان پرورشی با داشتن پروتئین باکیفیت بالا، اسیدهای چرب امگا-۳ و ریزمغذی‌های ضروری، نقش مهمی در بهبود تغذیه انسان ایفا می‌کنند و پروتئین ماهی نه تنها از نظر کیفیت و قابلیت هضم برتر از بسیاری از منابع پروتئینی دیگر است، بلکه به‌علت داشتن اسیدهای آمینه ضروری و اسیدهای چرب غیراشباع، به بهبود سلامت قلب و عروق و تقویت سیستم ایمنی کمک می‌کند.

این پژوهشگر گروه فرآورده‌های بیولوژیک دامی، با بیان این‌که استفاده گسترده از آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد شیمیایی در صنعت آبزی‌پروری برای کنترل بیماری‌های باکتریایی، اگرچه به‌طور موقت مؤثر بوده است، اما پیامدهای نگران‌کننده‌ای برای محیط زیست و سلامت انسان دارد، در ادامه خاطرنشان کرد: آنتی‌بیوتیک‌ها یکی از بزرگترین گروه ترکیبات دارویی هستند که در پزشکی و دامپزشکی استفاده می‌شوند و علیرغم داشتن اثرات مثبت در پیشگیری و درمان بیماری‌ها در انسان‌ها و حیوانات، اثرات منفی نیز از خود برجا می‌گذارند.

خانزاده، ادامه داد: ورود آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد شیمیایی از طریق مزارع پرورش ماهی به محیط‌های آبی، به آلودگی آب‌های جاری، خاک و گیاهان منجر می‌شود و حدود ۴۰ تا ۹۰ درصد آنتی‌بیوتیک و مواد شیمیایی مصرف شده در آبزی‌پروری می‌تواند به شکل فعال خود وارد محیط زیست شود و آب، خاک، درختان و سایر اجزای محیط را آلوده کند.

وی، تصریح کرد: وجود این ترکیبات دارویی در محیط زیست، به توسعه پاتوژن‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک منجر می‌شود که به‌طور بالقوه عملکرد اکوسیستم و سلامت انسان را تهدید می‌کنند و آنتی‌بیوتیک‌های مورد استفاده در آبزی‌پروری می‌توانند به محیط‌های اطراف نفوذ کرده و بر جمعیت آبزیان وحشی و اکوسیستم‌های آبی تأثیر بگذارند.

این پژوهشگر گروه فرآورده‌های بیولوژیک دامی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، گفت: باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک در محیط‌های آبی تکثیر شده و از طریق آب‌های آلوده به منابع کشاورزی و خاک منتقل می‌شوند و باقیمانده آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد شیمیایی در آب و رسوبات، باعث اختلال در اکوسیستم‌های آبی و کاهش تنوع میکروبی می‌شود و جوامع میکروبی دچار اختلال گردیده و سویه‌های مقاوم به آنتی بیوتیک در محیط طبیعی نیز ایجاد می‌شوند.

خانزاده، افزود: حضور این آنتی‌بیوتیک‌ها در آب و خاک ممکن است به‌صورت مستقیم بر باکتری‌های دخیل در چرخه‌های اکوسیستم مانند چرخه تثبیت نیتروژن، متانوژنز، احیای سولفات، چرخه نیترات و غیره اثر بگذارد و حضور آنتی‌بیوتیک‌ها در منابع آبی کشورهای اروپایی ۱۰ میکروگرم در لیتر، قاره آمریکا تا ۱۵ میکروگرم در لیتر، کشورهای آفریقایی ۵۰ میکروگرم در لیتر و در کشورهای آسیایی بالغ‌بر ۴۵۰ میکروگرم در لیتر گزارش شده است.

وی، خاطرنشان کرد: برای مقابله با این چالش‌ها، راهکارهای متعددی در پژوهش‌های داخلی و بین‌المللی مطرح شده است که استفاده از واکسن‌ها به جای آنتی‌بیوتیک‌ها در پرورش ماهی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. استفاده بی‌رویه از آنتی‌بیوتیک‌ها فشار تکاملی بر باکتری‌های بیماری‌زا و غیر بیماری‌زا وارد می‌کند که نتیجه آن ظهور سویه‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک‌ها و بازگشت بیماری با شدت بیشتر است و از طرفی دیگر آنتی‌بیوتیک‌ها بر عملکرد سیستم ایمنی و واکسن‌ها هم تأثیر می‌گذارند.

این پژوهشگر گروه فرآورده‌های بیولوژیک دامی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، گفت: استفاده از پروبیوتیک‌ها و پست‌بیوتیک‌ها برای تقویت سیستم ایمنی ماهیان با استفاده از مکمل‌های طبیعی به جای آنتی‌بیوتیک‌ها، بهینه‌سازی فرمولاسیون جیره‌های غذایی با استفاده از منابع پروتئینی جایگزین و افزودنی‌های ایمنی‌زا برای افزایش مقاومت ماهیان، بهبود شرایط پرورش، کنترل کیفیت آب و استفاده از واکسن‌های ماهی برای پیشگیری از بیماری‌ها، و تولید ماهیان مقاوم به بیماری‌ها و شرایط محیطی سخت از طریق برنامه‌های اصلاح نژادی از جمله راهکارهای پیشنهادی هستند.

مجری طرح بچه ماهی مقاوم، با بیان این‌که پس از مطالعات کتابخانه‌ای، از سال ۱۴۰۲ گروه فرآورده‌های بیولوژیک دامی جهاددانشگاهی طرح تولید بچه ماهی مقاوم را آغاز کرد، گفت: در این طرح که در همکاری نزدیک با مزارع پرورش ماهی اجرا شد، بازماندگی ماهی به‌طور چشمگیری افزایش یافته و همچنین ضریب تبدیل خوراک در طول دوره پرورش بهبود یافت و مهمترین فاکتور را در این برنامه کاهش مصرف آنتی‌بیوتیک برشمرد که در وزن بالای ۱۰۰ گرم متوقف شد.

وی، افزود: با تمرکز در مقاوم‌سازی بچه ماهی در وزن پایین، به مصرف داروها در وزن بالا نیاز کمتری پیدا می‌شود و این یک نوع سرمایه‌گذاری محسوب می‌شود و با اجرای این طرح ضریب تبدیل خوراک ۳۰ درصد بهبود می‌یابد و این موفقیت علاوه بر تأمین نیازهای داخل، می‌تواند زمینه جلوگیری از واردات تخم چشم‌زده قزل‌آلا از کشور و خروج ارز را هم فراهم کند.

براساس این گزارش، تولید ماهی سالم و بدون باقی‌مانده آنتی‌بیوتیکی، علاوه‌بر افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان، می‌تواند به صادرات محصولات آبزی‌پروری و تقویت اقتصاد کشور کمک کند و با توجه به رشد سریع صنعت آبزی‌پروری و افزایش تقاضا برای پروتئین‌های سالم، پژوهش‌های در حال انجام در گروه فرآورده‌های بیولوژیک دامی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، با تمرکز بر تولید ماهیان مقاوم و کاهش استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها، گامی مهم در جهت تأمین امنیت غذایی و حفظ محیط زیست برداشته است.