نقش تیمهای خودگردان و چابکسازی در اثربخشی نظام پیشنهادها؛ از نظریه تا اجرا
به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، محمد ولدخانی، رئیس سازمان جهاد دانشگاهی تهران، در نشست «سازماندهی چابک، نقش تیمهای خودگردان در اجرای پیشنهادها» که در سالن جلسات مرکز زندهیاد دکتر سعید کاظمی آشتیانی برگزار شد، این نشستها را فرصتی برای تبادل تجربیات و یادگیری برشمرد و افزود: کار در دبیرخانه کار تیمی، محصول مشارکت جریان علمی و فکری صاحبنظران حوزه نظام پیشنهادهاست.
وی با طرح این پرسش که «تفاوت ساماندهی با سازماندهی در چیست؟» گفت: ساماندهی در سطح کلان است، اما سازماندهی مقیاسی کوچکتر دارد و متأثر از جریان تقسیم کار است. اگرچه این دو واژه بهلحاظ مفهومی به یکدیگر نزدیکاند، اما با یکدیگر تفاوت دارند؛ در سازماندهی، نقش و مسئولیت افراد در سازمان گره میخورد و ما گروههای خودگردان را به سازماندهی پیوند زدهایم.
وی با بیان اینکه ما بهدنبال این هستیم که به بهانه تیمهای خودگردان، سازوکار مشخصی را تعریف کنیم، گفت: تیمهای خودگردان بخشی از ساختار نظام پیشنهادهاست. مدلی تحت عنوان «مدل ستاره گالبرایت» وجود دارد که شامل ابعاد و بخشهای مختلفی است و هم برای طراحی سازمانی و هم برای عارضهیابی و آسیبشناسی سازمان کاربرد دارد. این مدل از «استراتژی» آغاز میشود و توانمندیها ذیل آن شامل چهار بخشِ منابع انسانی، ساختار، فرآیند و نظام جبران خدمات است.
رئیس سازمان جهاد دانشگاهی تهران با بیان اینکه این مدل بهمثابه خودرویی است که استراتژیِ آن «فرمان خودرو»، مهارت در رانندگی «توانمندی» و چهار بعد دیگر آن «چهار چرخ خودرو» هستند، ادامه داد: همه این اجزا باید در یک راستا حرکت کنند. اگر میخواهیم نظام پیشنهادهای پویایی داشته باشیم، تیم خودگردان بهعنوان بخشی از آن عمل میکند. در مدلی که طراحی کردیم و الگوبرداریشده از ستاره گالبرایت است، هم نظام جبران خدمات، هم ساختار و هم بحث فرآیندی، همگی در طرحی ماژولار طراحی شدهاند؛ گویی مدل نظام پیشنهادها یک نظام تعالی است.
در ادامه نشست، دکتر مراد کردی، صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها، با بیان اینکه هماکنون در فرآیند ارتقای مسیر شغلی کارکنان شهرداری، نظام پیشنهادها ۲۵۰ امتیاز دارد، گفت: چابکسازی نه به معنای کوچککردن، بلکه به معنای متناسبسازی است. در این فرآیند، انعطافپذیری، سرعت عمل، همکاری بینبخشی، یادگیری مستمر و مشارکت کارکنان اهمیت مییابد.
وی با بیان اینکه برای چابکسازی، تیمهای کوچک، توانمند و خودگردان باید بتوانند پیشنهادهای کارکنان را با سرعت، دقت و اثربخشی به مرحله اجرا درآورند، در خصوص تفاوت «تیم» و «گروه» توضیح داد: در تیم، مهارت، دانش و تخصص در کنار هم وجود دارد و برآیند کار تیمی مهم است. در کار تیمی، همکاری، تعامل و مسئولیتپذیری برای دستیابی به یک هدف مشترک دنبال میشود.
این صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها با بیان اینکه در تیم، همه اعضای آن ضمن برخورداری از استقلال فردی، در قبال عملکرد و نتایج کلی تیم پاسخگو هستند، ادامه داد: کار تیمی ویژگیهایی چون هدف مشترک، همکاری و تعامل، مسئولیتپذیری مشترک، تصمیمگیری مشارکتی و تعهد به نتیجه را دارد.
کردی با بیان اینکه در گروه، عملکرد فردی اهمیت دارد، خاطرنشان کرد: در کار گروهی، برخلاف کار تیمی، مسئولیت عمدتاً فردی است و تبادل اطلاعات انجام میشود، اما در کار تیمی مسئولیت مشترک، همکاری و همافزایی وجود دارد.
وی «پیشنهاد» را یک فکر، ایده، نظر، دیدگاه، بیان، تئوری و عقیده عنوان کرد و تصریح کرد: در دستورالعملها برخلاف پیشنهاد، در درون خود یک تحکم وجود دارد؛ اما برای رعایت مشی دموکراتیک باید از پیشنهاد استفاده کرد تا فرد در این مورد احساس محدودیت نداشته باشد و حق انتخابش محفوظ بماند.
این صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها با بیان اینکه در تیمهای خودگردان، گروهی از کارکنان با اختیارِ مسئولیت، برنامهریزی سازمانیافته و تصمیمگیری، اجرای برنامهای مشخص را بر عهده دارند، گفت: در ارتباط میان تیمهای خودگردان و نظام پیشنهادها، استقلال در تیم، مسئولیتپذیری جمعی، مشارکت فعال و شفافیت در عملکرد و نتایج وجود دارد. درباره نقش تیمهای خودگردان در نظام پیشنهادها نیز باید گفت آنها حلقه اتصال میان ایدهپردازی کارکنان و ارزیابان در بررسی پیشنهادها هستند.
کردی اولویتبندی، برنامهریزی، اجرای آزمایشی و ارزیابی نتایج را در بررسی پیشنهاد مهم دانست و خاطرنشان کرد: در خصوص ارتباط سازماندهی چابک با نظام پیشنهادها، مسیر در سازمان سنتی طولانی است، اما در نظام چابک، پیشنهاد مستقیماً در اختیار تیم خودگردان قرار میگیرد.
وی افزود: در نظام پیشنهادها و تیمهای خودگردان، چرچهای ۶ مرحلهای وجود دارد که از آن جمله میتوان به دریافت پیشنهاد، ارزیابی سریع، تشکیل تیم اجرایی، اجرای آزمایشی و ارزیابی اثربخشی اشاره کرد. باید در اینباره فرهنگ سازمانی قوی و غنی وجود داشته باشد تا تیمهای خودگردان قویتری داشته باشیم.
این صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها، از الزامات استقرار تیمهای خودگردان به تفویض اختیار، حمایت مدیران ارشد، توسعه مهارت، تعیین شاخصهای عملکردی و شاخصهای سنجش موفقیت اشاره کرد و افزود: سازماندهی چابک با ایجاد تیمهای خودگردان امکانپذیر است؛ تعداد پیشنهاد مهم نیست، بلکه توانمندی سازمان در تبدیل ایده به مرحله اجرا اهمیت دارد.
دکتر سعید فتحالهیراد، دیگر صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها، نیز با اعتقاد بر اینکه اگر نتوانیم کار تیمی (تیمورک) مناسبی داشته باشیم، قطعاً در پیشبرد اهداف موفق نخواهیم بود، خاطرنشان کرد: کار تیمی در سازمان، خانواده و غیره معنا پیدا میکند؛ اگر تقویت کار تیمی از خانواده آغاز شود، در جامعه نیز تسری مییابد.
وی با اشاره به بارش فکری در فضای کار تیمی افزود: همافزایی (سینرژی) در استفاده از خرد جمعی حاصل میشود و در کار تیمی، برنامهریزی و اجرا با کیفیت بهتری انجام میگیرد. در کار تیمی افراد با تخصصهای مختلف گرد هم میآیند و لزوماً همه در یک سطح نیستند؛ چراکه در گروههای سنتی، افراد پرسواد اغلب حرف میزنند و کمتر درگیر امور اجرایی میشوند.
این صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها با بیان اینکه در کار تیمی به سه دسته از افراد شامل متخصصان، افراد اجرایی و افرادی با روابط عمومی خوب نیاز است، تصریح کرد: بهقول استیو جابز، اقدامات عالی در هر کسبوکاری با یک نفر انجام نمیشود، بلکه حاصل کار تیمی است.
فتحالهیراد با بیان اینکه کارهای آسان بهصورت فردی امکانپذیر است، ادامه داد: برای کارهای پیچیده و دشوار نیازمند کار تیمی هستیم. در عمل، سه شیوه کار فردی، گروهی و تیمی وجود دارد؛ در کار گروهی، هر یک از اعضای گروه وظیفه مشخصی دارد، اما تعاملی با اعضای دیگر ندارد، در حالی که در کار تیمی همکاری و تعامل وجود دارد.
وی با این اعتقاد که برای انجام کارهای بزرگ باید تیم داشت، خاطرنشان کرد: گروه بهمانند پارچهای است که تنها تار دارد و با نخ به رئیس متصل است، اما در کار تیمی «پود»هایی نیز وجود دارد که از پودهای اخلاقی کار تیمی میتوان به تعهد، اعتماد، عدالت، صداقت، شفافیت، هماندیشی، همکاری و همافزایی اشاره کرد. اگر صلاحیت و درستکاری داشته باشید، همه این موارد در یک جمع گرد هم خواهند آمد.
این صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها درباره کار تیمی و نظام پیشنهادها نیز گفت: ما باید ابزار شفافی داشته باشیم؛ نظام پیشنهادها یکی از هزاران ابزار برای بهبود سازمانی است و زمینهسازی برای مشارکت فردی کارکنان محسوب میشود. نظام پیشنهادها دو ویژگی «مشارکت فردی» و «پژوهش کوچک» دارد.
فتحالهیراد «ایده» را فکری خام و در مقابل، «پیشنهاد» را فکری پخته دانست و گفت: الگوی اصلی ژاپنیِ نظام پیشنهادها دچار انحراف شده است. آمریکا در الگوبرداری (بنچمارک) نظام پیشنهادها خطا کرد و همین سبب شد کل جهان به خطا بروند. اصل موضوع در نظام پیشنهادها، «بهبود فرآیند» است و علت اینکه پیشنهادها عمدتاً اجرایی نمیشوند، این است که اغلب موارد به خودمان میپردازیم.
وی با بیان اینکه اصل نظام پیشنهادها بر مبنای درجا نزدن افراد است، تصریح کرد: باید در وضعیت افراد بهبودی حاصل شود. از چهار فرآیند پیشنهاد، سه فرآیند آن به خود فرد پیشنهاددهنده مربوط میشود. نظام پیشنهادها برای بهبود و حل مسائل کوچک است و در موارد پیچیدهتر، به تیم خودگردان نیاز داریم.
این صاحبنظر حوزه نظام پیشنهادها با بیان اینکه در نظام پیشنهاد، ارائه پیشنهاد فردی، اما بررسی پیشنهاد کار تیمی است، افزود: بررسی را باید به ساختار سازمانی پیوند زد تا بهبود مستمر حاصل شود. مدیران میانی باید مدیران بهبود مستمر و مدیران ایده و خلاقیت نیز باشند، اما متأسفانه مدیران سازمانی ما هنوز به این بلوغ فکری نرسیدهاند.
فتحالهیراد با اشاره به وجود کمیتههای مدیریتی در سازمانها گفت: مسائل پیچیده به اندازه کافی کارشناسی نمیشوند. تیمهای هماندیشی و کمیتههای مدیریتی فرآیند محور، به تشکیل تیمهای حل مسئله منتهی میشوند.
وی در پایان یادآور شد: باید نظیر ژاپن در کشور نیز «جنبش حل مسئله» ایجاد شود.

