هوشمندسازی شناسایی و مدیریت موقعیتهای تعارض منافع، مرحله جدید فعالیتهای تخصصی سازمان جهاد دانشگاهی تهران
به گزارش روابط عمومی سازمان جهاد دانشگاهی تهران، زینب مرتضویفر در ادامه توضیح داد: اهمیت این طرح در آن است که مدیریت تعارض منافع را از شناسایی دستی، موردی و پسینی به سمت یک نظام دادهمحور، مستمر و پیشگیرانه هدایت میکند. سامانه هوشمند قرار نیست جایگزین قضاوت کارشناسی یا اصلاح نهادی شود، اما میتواند ظرفیت دستگاهها و نهادهای نظارتی را برای تشخیص سریعتر، دقیقتر و کمهزینهتر موقعیتهای تعارض منافع افزایش دهد.
وی ادامه داد: این مرحله را میتوان نتیجه طبیعی مسیری دانست که از مطالعه ادبیات نظری آغاز شده، با شناسایی مصادیق و طراحی شاخصها ادامه یافته و اکنون به طراحی یک سازوکار هوشمند و اجرایی رسیده است.
آموزش، شرط تبدیل مقررات به رفتار سازمانی
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران، آموزش را شرط تبدیل مقررات به رفتار سازمانی دانست و خاطرنشان کرد: مدیریت تعارض منافع بدون توانمندسازی مدیران و کارکنان دستگاهها امکانپذیر نیست. به همین دلیل، تدوین کتاب «تعارض منافع به زبان ساده»، تهیه محتوای آموزشی، طراحی پاورپوینتها و بستههای تدریس، برگزاری کارگاهها و دورههای آموزشی و نشستهای تخصصی، بخش دیگری از فعالیتهای مرکز را تشکیل داده است.
مرتضویفر افزود: در این دورهها، هدف صرفاً آموزش تعریف تعارض منافع نیست. مدیر یا کارشناس یک دستگاه باید بتواند موقعیت تعارض منافع را از فساد و تخلف تشخیص دهد، انواع تعارض بالفعل، بالقوه و ظاهری را بشناسد و بداند در هر موقعیت باید از چه ابزاری استفاده کند؛ افشای منافع، کنارهگیری از تصمیمگیری، محدودیت اشتغال همزمان، تفکیک وظایف، انتقال مسئولیت، شفافسازی فرایند یا اصلاح ساختار.
وی با بیان اینکه تعارض منافع تا کمتر از یک دهه پیش مفهومی نسبتاً ناآشنا در ادبیات عمومی و حتی نظام اداری ایران بود و در بسیاری از موارد با فساد، تخلف اداری یا منفعتطلبی شخصی یکسان پنداشته میشد، گفت: این مفهوم کمتر بهعنوان یک مسئله ساختاری و قابلمدیریت مورد توجه قرار میگرفت؛ اما امروز تعارض منافع به یکی از موضوعات مهم در حوزه سلامت اداری، شفافیت، تنظیمگری و اصلاح نظام حکمرانی تبدیل شده است.
تعارض منافع، مأموریتی تخصصی، مستمر و چندبعدی برای مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران ادامه داد: این تغییر، حاصل فعالیت مجموعهای از نهادهای سیاستگذار، پژوهشی، نظارتی و مدنی است. در این میان، مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی از جمله مجموعههایی است که از سال ۱۳۹۸، تعارض منافع را نه بهعنوان موضوع یک پروژه مقطعی، بلکه بهمثابه یک مأموریت تخصصی، مستمر و چندبعدی در دستور کار خود قرار داده است.
مرتضویفر افزود: تجربه مرکز نشان میدهد که شکلگیری مرجعیت تخصصی در یک حوزه، صرفاً با اجرای یک یا چند طرح پژوهشی محقق نمیشود. این مرجعیت زمانی شکل میگیرد که فعالیتهای علمی، ترویجی، حقوقی، آموزشی و اجرایی در امتداد یکدیگر قرار گیرند و بتوانند میان دانش نظری و مسائل واقعی نظام اداری پیوند برقرار کنند.
وی درباره نخستین گام یا همان ایجاد زیرساخت دانشی توضیح داد: یکی از نخستین اقدامات مرکز، تولید و انتقال دانش تخصصی در زمینه تعارض منافع بود. در این مسیر، مجموعهای از کتابها و منابع نظری، حقوقی و کاربردی تألیف یا ترجمه شد؛ از جمله «تعارض منافع به زبان ساده»، «مدیریت تعارض منافع در قوانین و مقررات ایران»، «درآمدی بر تعارض منافع در ایران»، «تعارض منافع در حکمرانی جهانی، دولتی و شرکتی»، «تعارض منافع و عرصه عمومی» و منابعی درباره چارچوبها و ابزارهای شناسایی، پیشگیری و مدیریت تعارض منافع.
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران افزود: همزمان، تجربیات کشورهای مختلف و نهادهای بینالمللی در حوزههایی مانند انرژی، مسکن، محیطزیست، ارتباط دانشگاه و صنعت، مؤسسات خیریه و مدیریت تعارض منافع در بخش عمومی مطالعه و تدوین شد. این فعالیتها به مرکز امکان داد تا بهجای تقلید مستقیم از یک تجربه خارجی، به شناختی تطبیقی از ابزارها، ظرفیتها و محدودیتهای الگوهای مختلف دست پیدا کند.
مرتضویفر درباره عبور از ادبیات نظری و ورود به مسائل واقعی دستگاهها تصریح کرد: مرحله بعدی فعالیت مرکز، شناسایی موقعیتها و مصادیق تعارض منافع در دستگاهها و حوزههای مختلف بود. در این مرحله، تعارض منافع از یک مفهوم کلی به مجموعهای از موقعیتهای قابلشناسایی در ساختارها، فرایندها، روابط شغلی و سازوکارهای تصمیمگیری تبدیل شد.
وی گفت: مرکز در حوزههایی مانند آب، برق، مسکن، آموزشوپرورش، بهداشت و درمان، صندوقهای بازنشستگی، سازمان تأمین اجتماعی، سازمان بهزیستی، آموزش فنیوحرفهای، روابط کار، تعاون، محیطزیست، پسماند، بانک مرکزی، بازار سرمایه، سازمان برنامهوبودجه، مؤسسات خیریه و شرکت ملی پست مطالعات و گزارشهای تخصصی تهیه کرده است.
شکلگیری دانش مقایسهای در نتیجه فعالیت در حوزههای متنوع
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران با بیان اینکه اهمیت این مطالعات صرفاً در تعدد دستگاههای بررسیشده نیست، خاطرنشان کرد: فعالیت در حوزههای متنوع به شکلگیری نوعی دانش مقایسهای انجامیده است؛ دانشی که نشان میدهد برخی الگوهای تعارض منافع، با وجود تفاوت میان دستگاهها، بهصورت مکرر تکرار میشوند. اشتغال همزمان، درب گردان، اتحاد ناظر و منظور، تعارض درآمد و وظیفه، مالکیت یا ذینفعی تصمیمگیرندگان، استفاده از اطلاعات درونی و حضور ذینفعان در فرایندهای سیاستگذاری، صدور مجوز و نظارت، از جمله این الگوها هستند.
به گفته مرتضویفر، چنین تجربهای به مرکز کمک کرده است تا از تهیه فهرستهای پراکنده مصادیق عبور کند و به سمت دستهبندی، تحلیل ساختاری، ارزیابی ریسک و اولویتبندی موقعیتهای تعارض منافع حرکت کند.
وی درباره ترویج عمومی برای تبدیل یک مفهوم تخصصی به مسئلهای قابلفهم گفت: یکی از تفاوتهای فعالیت مرکز با بسیاری از پروژههای صرفاً دانشگاهی، توجه همزمان به ترویج عمومی مفهوم تعارض منافع بوده است. انتشار یکصد شماره خبرنامه هفتگی مدیریت تعارض منافع در سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰، رصد و تحلیل هفتگی فضای مجازی، تولید اینفوگرافیکهای تخصصی و ساخت بیش از ۱۰ کلیپ و موشنگرافی کوتاه، بخشی از تلاشهای مرکز برای عمومیسازی این مفهوم بوده است.
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران افزود: همکاری با خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران و خبرگزاری دانشجویان ایران نیز زمینهای فراهم کرد تا موضوع تعارض منافع از قالب گزارشهای تخصصی خارج شود و در ارتباط با مسائل ملموسی مانند مسکن، آموزشوپرورش، نظام بانکی، صنعت خودرو، سلامت، محیطزیست، شهرداری و بودجه عمومی مورد بحث قرار گیرد.
بیان مفاهیم پیچیده به زبان قابلفهم برای مخاطب عمومی
مرتضویفر در ادامه خاطرنشان کرد: در این فعالیتها، مرکز تلاش کرد میان سادهسازی و تقلیلگرایی تفاوت قائل شود؛ یعنی مفاهیم پیچیده را به زبان قابلفهم برای مخاطب عمومی بیان کند، بدون آنکه تعارض منافع به چند شعار کلی یا اتهامزنی علیه افراد فروکاسته شود.
وی درباره مسیر تولید دانش تا مشارکت در سیاستگذاری نیز توضیح داد: تجربه مرکز به حوزه انتشار کتاب و گزارش محدود نماند. دریافت مأموریت از معاون اول رئیسجمهور در سال ۱۴۰۰ برای شناسایی موقعیتهای تعارض منافع در دستگاههای کشور، نقطه مهمی در ورود مرکز به عرصه سیاستگذاری و طراحی مداخلات ملی بود.
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران گفت: در جریان اجرای شیوهنامه شناسایی و رفع گلوگاههای فسادخیز و مدیریت موقعیتهای تعارض منافع در دستگاههای اجرایی نیز کارشناسان مرکز، بهصورت داوطلبانه، غیررسمی و خارج از قالب قرارداد، در تهیه برخی محتواهای آموزشی، برگزاری کارگاه آموزشی مرتبط و ارزیابی شیوهنامههای ارسالی دستگاههای اجرایی مشارکت کارشناسی داشتند. مرکز همچنین در ادامه فعالیتهای تخصصی خود، گزارشهایی مانند «شناسایی و مدیریت موقعیتهای ساختاری تعارض منافع»، «راهنمای ارزیابی ریسک تعارض منافع» و «الزامات کارگروه متولی اجرای مدیریت تعارض منافع» را تدوین کرده است.
مرتضویفر ادامه داد: حضور در جلسات ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی و ارائه مشورت حقوقی درباره لایحه مدیریت تعارض منافع به مرکز پژوهشهای مجلس، وجوه دیگری از این فعالیتهاست. این تجربهها سبب شده است مرکز، تعارض منافع را هم از منظر نظری و نهادی و هم از منظر حقوقی، اجرایی و نظارتی مورد توجه قرار دهد.
وی درباره طراحی ابزار برای ارزیابی و اقدام نیز گفت: یکی از مراحل مهم در بلوغ فعالیتهای مرکز، حرکت از «شناخت مسئله» به سمت «طراحی ابزار مدیریت مسئله» بوده است. استخراج شاخصهای ارزیابی عملکرد دستگاههای اجرایی در زمینه رفع تعارض منافع، تدوین راهنماهای جداگانه برای دستگاههای اجرایی و بازرسان، مشارکت در طراحی شاخصهای جشنواره شفافیت و رفع موقعیتهای تعارض منافع و حضور کارشناسان مرکز بهعنوان ارزیاب، نمونههایی از این مسیر است.
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران ادامه داد: این فعالیتها اهمیت ویژهای دارند؛ زیرا مدیریت تعارض منافع زمانی وارد مرحله اجرایی میشود که بتوان عملکرد دستگاهها را بر مبنای شاخصهای روشن، قابلاندازهگیری و قابلمقایسه ارزیابی کرد. صرف اعلام تعهد به مقابله با تعارض منافع کافی نیست؛ دستگاهها باید نشان دهند چه موقعیتهایی را شناسایی کردهاند، برای هر موقعیت چه راهکاری در نظر گرفتهاند، مسئول اجرای آن چه کسی است و اجرای راهکارها چگونه ارزیابی میشود.
به گفته مرتضویفر، در کنار این اقدامات، مرکز به طراحی الگو و مدل بومی مدیریت تعارض منافع در کشور نیز پرداخته است؛ الگویی که هدف آن پیوند دادن شناسایی موقعیتها با ارزیابی ریسک، انتخاب ابزار مناسب، تعیین مسئولیت، نظارت بر اجرا و ارزیابی اثربخشی اقدامات است.
وی در پاسخ به این پرسش که برند تخصصی چگونه شکل میگیرد، توضیح داد: برند تخصصی یک سازمان صرفاً با انتخاب عنوان، طراحی نشان یا تبلیغات رسانهای شکل نمیگیرد. برند زمانی ساخته میشود که یک مجموعه در طول زمان بر یک موضوع متمرکز بماند، دانش انباشته تولید کند، محصولات متنوع و معتبر ارائه دهد، در حل مسائل واقعی دستگاهها مشارکت کند و بتواند میان پژوهش، سیاستگذاری و اجرا ارتباط برقرار سازد.
کارنامه مرکز در حوزه تعارض منافع؛ زنجیرهای بههمپیوسته از دانش تا اجرا
مدیر مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه جهاد دانشگاهی تهران افزود: کارنامه مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه در زمینه تعارض منافع، مجموعهای از فعالیتهای پراکنده نیست، بلکه زنجیرهای بههمپیوسته را شکل میدهد که شامل تولید و ترجمه دانش، شناسایی موقعیتها و مصادیق، ترویج عمومی، تدوین محتوای آموزشی، آموزش مدیران و کارشناسان، مشاوره حقوقی، مشارکت کارشناسی در تدوین و ارزیابی شیوهنامهها، طراحی شاخصهای ارزیابی، ارزیابی عملکرد دستگاهها، طراحی الگوی مدیریت و در نهایت هوشمندسازی فرایند شناسایی و مدیریت تعارض منافع است.
مرتضویفر تصریح کرد: امروز مزیت اصلی مرکز در این است که میتواند به سه زبان پژوهش، حقوق و اجرا سخن بگوید. این مزیت حاصل تمرکز مستمر از سال ۱۳۹۸، تنوع تجربههای بخشی و همکاری با نهادهای سیاستگذار، اجرایی و نظارتی است.
وی یادآور شد: بر همین اساس، مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه را میتوان از مجموعههای دارای سابقه مستمر و تخصصی در زمینه مدیریت تعارض منافع در ایران دانست؛ مرکزی که فعالیت خود را از معرفی و ترویج یک مفهوم آغاز کرد و اکنون در مسیر طراحی زیرساختهای نهادی و هوشمند مدیریت آن قرار گرفته است.
سروش